Polskie szkoły nie przygotowują do dorosłego życia — tak twierdzi młodzież

Instytut Badań Edukacyjnych opublikował pogłębioną analizę badań PISA przeprowadzonych w 2022 roku. Jej wyniki dostarczają wielu ciekawych informacji na temat uczniów polskich szkół, ich wyników w nauce, satysfakcji z systemu nauczania i obaw, jakie towarzyszą im w związku z przyszłością. Dzięki niej możemy dowiedzieć się, że uczniowie nie czują się przygotowani do dorosłości przez polskie szkoły. Obawy silniejsze są wśród uczniów szkół licealnych. 

• Polscy 15-latkowie wypadają gorzej w zakresie motywacji i strategii uczenia się w porównaniu do rówieśników z innych krajów. 
• Połowa uczniów w Polsce uważa, że szkoła nie nauczyła ich przydatnej w dorosłym życiu wiedzy. 
• Polscy uczniowie w dużej mierze nie czują się bezpiecznie w szkole. Nie są także zadowoleni z życia. 

Czym jest badanie PISA?

Program Międzynarodowej Oceny Umiejętności Uczniów (PISA) stworzony został w 1997 roku przez Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD). Motywacją do jego utworzenia była chęć zbadania istotnych we współczesnych społeczeństwach umiejętności, które są niezbędne do funkcjonowania. Badanie stało się swoistym narzędziem służącym do zewnętrznej oceny jakości systemów edukacji w krajach OECD i UE. W PISA biorą udział uczniowie, którzy w roku poprzedzającym badanie ukończyli 15 lat i są objęci systemem szkolnym, niezależnie od tego, w której klasie i w jakiego rodzaju szkole się uczą. Program ma na celu sprawdzenie umiejętności uczniów w zakresie matematyki, języków, rozumienia tekstu czytanego czy znajomości nauk ścisłych. Pierwszy pomiar umiejętności porównywalny międzynarodowo przeprowadzony został w 2000 roku. W 2022 roku udział w badaniu wzięło 81 państw i regionów.

Zobacz także: PISA 2022. Wyniki polskich uczniów drastycznie się pogorszyły

Polscy uczniowie nie potrafią się uczyć — zarówno ci dobrzy, jak i słabi

Podsumowanie analizy dokonane przez PIE podsuwa zaskakujące przemyślenia na temat przedstawionych badań. Polscy uczniowie, niezależnie od ich wyników w nauce (w tym wypadku matematyki), mają problem ze stworzeniem strategii samodzielnego nauczania i z odnalezieniem motywacji do nauki. Oznacza to, że sukcesy w nauce lub też ich brak nie zawsze zależą od schematów uczenia się. 

Zarówno ci lepsi, jak i słabsi uczniowie, w razie niezrozumienia pewnych kwestii, rzadko zadają pytania na lekcjach matematyki. Jest to wyjątkowy przypadek w porównaniu do innych badanych krajów, a podobnie wygląda to tylko w Meksyku. Spośród wszystkich przebadanych polskich uczniów jedynie 27% zadaje pytania w czasie zajęć, jeśli czegoś nie zrozumieją. Średni odsetek ten wynosi z kolei 47% w państwach OECD. Różnica w liczbie dociekliwych uczniów jest zatem spora. 

W ramach badania PISA uczniowie przystąpili między innymi do testu umiejętności matematycznych. Wyniki osiągnięte przez polskich uczniów były dosyć wysokie. Choć w porównaniu z poprzednią edycją zanotowaliśmy spory spadek, to wyniki naszych 15-latków wciąż utrzymują się sporo powyżej średniej krajów OECD. Jak podsumowuje PIE, osiągnięcia uczniów pokazują, że słaba motywacja i strategie uczenia się nie przekładają się jednak od razu na gorsze wyniki nauczania. Tylko uczniowie z 9 państw osiągnęli lepsze wyniki z matematyki niż uczniowie z Polski (a dodatkowe 11 państw miało wyniki zbliżone do Polski).

Choć mowa głównie o umiejętnościach matematycznych, to polscy uczniowie wypadli gorzej we wszystkich dziedzinach w porównaniu z poprzednią edycją badania. Dodatkowo, pogorszenie wyników wystąpiło silniej niż średnio w krajach OECD. Warto jednak pamiętać, że wyniki w poszczególnych testach nie są jedynym wyznacznikiem przygotowania do przyszłych wyzwań.

Zobacz także: Miliardowe kontrakty PKP Intercity! Wszystko trafi wyłącznie do polskich firm!

Polskie szkoły nie przygotowują młodzieży do dorosłego życia

Tegoroczne opracowanie badania z 2022 roku przeanalizowało również ogólny poziom zadowolenia uczniów z systemu edukacji. Spośród biorących udział polskich 15-latków aż 58% zgodziło się ze stwierdzeniem, że szkoła nie przygotowała ich wystarczająco do dorosłego życia. Jednocześnie jednak 56% z nich uznało się za dobrze poinformowanych o możliwych ścieżkach przyszłej kariery. Kwestie te wyglądają nieco inaczej jeśli spojrzymy na ogół państw biorących udział w programie PISA. Z pierwszym stwierdzeniem zgodziło się bowiem 48% uczniów, a z drugim 66% uczniów ze wszystkich przebadanych krajów. Polskie szkoły wypadają pod tym względem gorzej niż te z wielu innych przebadanych państw. 

Zaledwie 51% badanych w Polsce odpowiedziało, że szkoła nauczyła ich rzeczy przydatnych w pracy. We wszystkich badanych krajach odsetek ten wyniósł 70%, a odpowiednio w państwach OECD i UE 68% i 66%. Dodatkowo, 51% polskich uczniów przyznało się, że martwi się o to, czy będą mieli dość pieniędzy, by móc zrealizować swoje plany po ukończeniu szkoły. Ten rodzaj obaw okazał się tylko nieznacznie mniej rozpowszechniony w innych państwach (średni odsetek wyniósł 47% wśród wszystkich badanych).

Mimo że wielu piętnastolatków w Polsce kwestionuje przydatność nauki szkolnej w swoim przyszłym życiu, to 45% z nich uważa, że czuje się dobrze przygotowanych do przyszłej ścieżki kariery. Warto zaznaczyć, że spora część tych respondentów mogła wynieść takie podejście niekoniecznie z samych zajęć szkolnych, ale także z zajęć dodatkowych. 

Jeśli chodzi o poczucie bycia przygotowanym do dorosłości, więcej pozytywnych odpowiedzi znajdziemy wśród uczniów szkół branżowych niż liceów. Ponad połowa uczniów szkół licealnych, bo aż 52% z nich, martwi się, że nie jest dobrze przygotowana do życia po ukończeniu szkoły. Odsetek ten wynosi zaledwie 35% wśród uczniów szkół branżowych. Taki wynik sondażu sugerować może potrzebę przyjrzenia się temu, w jaki sposób wiedza nabywana w różnych rodzajach szkół przekłada się później na umiejętności w dorosłym życiu. 

Uczniowie są niezadowoleni z życia — z czego to wynika?

Analiza badań obnażyła inne kluczowe problemy, z którymi zmagają się polskie szkoły. Mowa między innymi o niższym niż w pozostałych krajach przeciętnym zadowoleniu z życia, deklarowanym przez 15-latków. Jest to cecha, która dotyczy wielu rozwiniętych państw, niemniej jednak składają się na nią różne czynniki. Jednym z nich może być rodzaj szkoły, do której uczęszcza młodzież. W Polsce to uczniowie liceów częściej przyznają brak satysfakcji ze swojego życia niż uczniowie szkół branżowych.

Wśród innych czynników wpływających negatywnie na samopoczucie młodzieży znajduje się również zmęczenie. Średnia długość trwania zajęć i odrabiania prac domowych, którą deklarują 15-latkowie, wynosi ponad 31 godzin w tygodniu. Jest to prawie o 6 godzin więcej, niż średnia we wszystkich badanych krajach.

Problemem polskich szkół jest również niskie poczucie bezpieczeństwa uczniów i występowanie dręczenia. W rankingu poczucia bezpieczeństwa uczniów Polska zajęła 22. miejsce od końca. Wynik ten jest wysoce niepokojący, gdyż zbliża polską młodzież do rówieśników raczej w krajach Ameryki Łacińskiej, a nie bliskich nam sąsiadów z UE czy państw Europy Zachodniej. Nawet uczniowie w ogarniętej wojną Ukrainie (w której badanie przeprowadzono w 18 z 27 regionów kraju) czują się bezpieczniej. Zgodnie z odpowiedziami to chłopcy częściej niż dziewczęta czują się bezpiecznie na trasie do szkoły i na jej terenie. Chłopcy są jednak częściej świadkami przemocy i innych niebezpiecznych sytuacji.

Zobacz także: Dlaczego darmowe obiady w szkołach to inwestycja w przyszłość?

Co dalej mogą zrobić polskie szkoły?

Szkoły to nie tylko miejsce, gdzie nabywa się twarde kompetencje. Młodzież spędza w nich mnóstwo czasu, ucząc się również niezbędnych umiejętności społecznych. Badania satysfakcji uczniów z procesu nauczania, zadowolenia z życia czy bezpieczeństwa w szkole są niezbędne, by stworzyć zdrowe środowisko rozwoju. Bez tego nawet najlepiej wypadający w testach uczniowie mogą doświadczyć wielu problemów w dorosłym życiu. Wyniki PISA służyć mają jako drogowskaz do niezbędnych zmian w systemie edukacji. Polskie szkoły powinny zatem z uwagą przyjrzeć się opiniom i doświadczeniom młodzieży. Wzięcie pod uwagę tych informacji i uwzględnienie młodych ludzi w procesie kreowania systemu edukacji, który jest przecież dla nich stworzony, być może poprawi zdrowie i satysfakcję uczniów.