Grenlandia niedawno znalazła się na ustach świata, gdy prezydent-elekt Stanów Zjednoczonych wyraził chęć przejęcia wyspy, nie wykluczając przy tym obrania militarnej drogi w celu uzyskania nad nią kontroli. Warto w tym kontekście wiedzieć, jak Grenlandia trafiła pod zwierzchnictwo Danii i jaki miała wpływ na historię tego kraju.
- Pierwszymi osadnikami na Grenlandii byli Normanowie już w X wieku.
- Dania w trakcie swojej kolonizacji dopuszczała się licznych zbrodni przeciw ludzkości.
- Grenlandia odgrywała istotną rolę dla gospodarki Danii jako baza dla wypraw wielorybniczych i producent kości z morsów oraz tłuszczu
Początki osadnictwa na Grenlandii
Eryk Rudy jest pierwszym żeglarzem, który dotarł na Grenlandię w latach 80. X wieku. Założył na wschodzie wyspy pierwszą osadę około 990 r. Z biegiem czasu osadnictwo Europejczyków się rozwijało — relatywnie niedługo po utworzeniu pierwszej miejscowości, powstała następna na zachodzie wyspy. Najprawdopodobniej w pobliżu osady wschodniej funkcjonowała mniejsza odrębna społeczność od XI wieku. W 1261 r. Grenlandia stała się częścią królestwa Norwegii, a z wyspy wysyłano kolejne ekspedycje. Część z ekspedycji dotarła do Ameryki Północnej, tworząc tymczasową osadę na terenie Nowej Fundlandii.
Zobacz też: Gospodarka Grenlandii to rybołówstwo i metale ziem rzadkich
Władza nad Grenlandią pod wpływem Unii Kalmarskiej między Danią, Holsztynem, Szwecją i Norwegią znalazła się na początku XV wieku w rękach Danii. Miejscowa ludność liczyła około 4 tysiące osób. Kluczowe dla lokalnej gospodarki było pozyskiwanie kości z morsów i tłuszczu. Ponadto pewną rolę odgrywał handel z lokalną ludnością kultur Thule i Beothuk. Od połowy XIV wieku osadnictwo w Grenlandii zaczęło podupadać, za co odpowiadają czynniki klimatyczne i demograficzne.
Mała Epoka Lodowcowa utrudniła podróżowanie między Grenlandią a Europą, a także uprawę roli. Z kolei epidemia dżumy w Europie zwiększyła dostępność ziemi w Skandynawii. Ponadto potencjalnie istniało ryzyko, że grenlandzka kość z morsów zostanie wyparta przez tańszą kość słoniową z Afryki. Do około 1430 r. cała populacja Skandynawów w Grenlandii albo wymarła, albo przeniosła się do Europy. Pomimo wygaśnięcia osadnictwa i utraty kontaktu z miejscową ludnością Unia Kalmarska dalej utrzymywała swoje roszczenia do zwierzchności nad Grenlandią.
Dania i Norwegia próbują znowu ustanowić zwierzchność nad Grenlandią
Po wywalczeniu przez Szwedów niepodległości od Unii Kalmarskiej Norwegia i Dania stworzyły trwałą unię realną. Nominalna kontrola nad Grenlandią została przejęta przez Danie-Norwegię. W latach 1605–1607 król Danii–Norwegii Chrystian IV zlecił trzy wyprawy na Grenlandię. Ekspedycje miały na celu odnalezienie zaginionej osady nordyckiej na wschodzie oraz ponowne potwierdzenie duńskiej suwerenności nad Grenlandią. Jednak te wyprawy zakończyły się niepowodzeniem. Duńczycy i Norwegowie nie byli zdolni do przezwyciężenia trudnych warunków pogodowych i dryfującego lodu. W drugiej połowie XVII wieku Dania-Norwegia rozpoczęła proces wypraw wielorybniczych w pobliżu Grenlandii, uczestnicy tych wypraw odwiedzali wyspę. Nowe informacje o Grenlandii ponownie wzbudziły zainteresowanie decydentów w Kopenhadze.
Zobacz też: Największe wyspy świata. Jaka wyspa jest największa? [RANKING]
W 1721 r. luterański pastor Hans Egede otrzymał od króla Danii-Norwegii Fryderyka IV królewski przywilej przyznający założonej do tego celu kompanii handlowej Bergen Greenland Company szeroką władzę nad Grenlandią. Ponadto zlecał on im odnalezienie starej kolonii nordyckiej i szerzenie reformacji wśród jej mieszkańców, o których przypuszczano, że nadal byli katolikami lub powrócili do pogaństwa. Nowi kolonizatorzy nie odnaleźli żadnych potomków osadników z Europy i rozpoczęli nawracanie lokalnej ludności na luteranizm. W ciągu następnych 3 lat większość osadników zmarła na szkorbut, natomiast Holendrzy zaatakowali i spalili stację wielorybniczą wzniesioną na Nipisat. Kompania Bergen zbankrutowała w 1727 roku. Król Fryderyk w 1730 r. rozpoczął kolejną próbę kolonizacji, wysyłając tam żołnierzy i skazańców, w celu utworzenia kolonii karnej. Jednak znowu szkorbut doprowadził do śmierci większości osadników, a bunt więźniów dobił tę inicjatywę. Dodatkowo Europejczycy przypadkowo zarazili lokalną ludność ospą, która spowodowała śmierć części Innuitów.
Królewskie monopole i przywileje przynoszą przełom
Następca Fryderyka IV, Król Chrystian VI przyznał General Trade Company znacznie szersze prawa i przywileje na terenie Grenlandii. Co więcej, udzielił on wsparcia finansowego i materiałowego kompanii. Kompania otrzymała statki wojenne i uzbrojenie do obrony osad. Rozległy charakter wsparcia od korony umożliwił powstanie szeregu osad od 1733 r. jak Christianshaab, Frederikshaab czy Upernavik. W ciągu 4 dekad do 1774 r. powstało 12 osad Duńczyków i Norwegów. W 1774 r. kompania handlowa została rozwiązana i król powołał Królewski Departament Handlu Grenlandii. Departament uznał, że wyspa nie posiada żyznych gruntów rolnych i łatwo dostępnych bogactw mineralnych, więc dochód kolonii będzie zależał od handlu wielorybniczego i polowań na foki oraz morsy z Inuitami.
Zobacz też: Ruszyło nowe lotnisko na Grenlandii. Przełom w rozwoju arktycznej turystyki?
Rząd w 1782 r. zakazał prób zmiany tradycyjnego stylu życia Innuitów i ograniczył interakcję do handlu oraz działalności misyjnej. Proces zakładania nowych osad od 1797 r. uległ zawieszeniu, ograniczając obecność Skandynawów na wyspie do istniejących wcześniej osad. Dołączenie Danii-Norwegii do wojen Napoleońskich po stronie Francji skutkowało oderwaniem Norwegii od Unii i przekazaniem jej Szwecji. Wspólne kolonie Unii, w tym Grenlandia przeszły pod kontrolę Danii. Reformy wewnętrzne w okresie rządów narodowych-liberałów nie zmieniły mechanizmów zarządzania Grenlandią, w tym eksploatacyjnego podejścia Duńczyków do ludności innuickiej, którą w XIX wieku zaczęli traktować niemal jak nieludzi. Skandynawowie na Grenlandii dopuścili się wielu zbrodni przeciw ludzkości, obejmujących pseudonaukowe eksperymenty medyczne prowadzone na Innuitach czy niszczenie ich kultury.
Droga Grenlandii do niezależności
W 1857 r. powołano lokalne samorządy o niewielkim znaczeniu, utrzymując kontrolę nad wyspą przez Królewski Departament Handlu Grenlandii. Władza departamentu trwała do 1912 r. gdy jurysdykcja nad wyspą została przejęta przez ministerstwo spraw wewnętrznych Danii. Eksploracja Arktyki podała w wątpliwość roszczenia Danii do suwerenności nad całą Grenlandią, Norwegia rościła sobie prawa do Ziemi Eryka Rudego we wschodniej Grenlandii. W 1931 r. Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej orzekł przeciwko Norwegii i poparł utrzymanie Grenlandii jako duńskiej kolonii dwa lata później. Inwazja Niemiec na Danie w 1940 r. skutkowała przejęciem władzy nad Grenlandią przez Stany Zjednoczone w 1941 roku. Po zakończeniu 2 wojny światowej Grenlandia przestała być kolonią Danii. Stała się integralną częścią państwa z reprezentacją w parlamencie królestwa Danii. W 1979 r. Grenlandia uzyskała samorządność, rozszerzoną w 2009 r.
