Rozwiązanie problemów z demografią. Sprawiedliwy podział obowiązków domowych [RAPORT]

Podział obowiązków domowych może mieć istotny wpływ na dzietność. To satysfakcja z podziału obowiązków istotnie wpływa na chęć posiadania dzieci. Takie wnioski płyną z badania Polskiego Instytutu Ekonomicznego.

• Kobiety w Polsce wykonują znaczną większość obowiązków domowych i opiekuńczych, mimo rosnącej aktywności zawodowej.

• Zadowolenie z podziału obowiązków, a nie jego faktyczna równość, silnie wpływa na gotowość do posiadania kolejnego dziecka.

• Mężczyźni częściej niż kobiety deklarują chęć powiększenia rodziny, nawet przy nierównym podziale obowiązków na ich korzyść.

• Tradycyjne normy płciowe oraz „niewidzialna” praca kognitywna kobiet nadal silnie determinują codzienne życie rodzinne.

Współczesne społeczeństwa zmagają się z wyzwaniami wynikającymi ze spadającej dzietności i rosnącej nierówności w podziale obowiązków domowych. W opublikowanym przez Polski Instytut Ekonomiczny raporcie „Podział obowiązków domowych i jego konsekwencje dla dzietności” autorzy przedstawiają wyniki analiz, które rzucają nowe światło na zależność między codziennym życiem rodzin a decyzjami prokreacyjnymi. Dokument ten opiera się na badaniach przeprowadzonych wśród rodziców dzieci w wieku do 9 lat i pokazuje, jak subiektywne poczucie sprawiedliwości oraz rzeczywisty podział zadań w domu wpływają na gotowość do posiadania kolejnego dziecka.

Nierówny podział obowiązków domowych

Statystyki z raportu są jednoznaczne – w Polsce obowiązki domowe i opiekuńcze wciąż w przeważającej mierze spoczywają na barkach kobiet. Aż 63% matek dzieci do 9. roku życia deklaruje, że wykonuje więcej obowiązków domowych i opiekuńczych niż ich partnerzy. Dla porównania tylko 10% ojców przyznaje się do podobnego poziomu zaangażowania. Zaledwie jedna trzecia badanych rodzin (27% matek i 36% ojców) dzieli się tymi obowiązkami po równo.

Co więcej, istnieje znaczna rozbieżność pomiędzy tym, jak wygląda faktyczny podział obowiązków, a tym, jak powinien wyglądać według badanych. 69% kobiet i 56% mężczyzn uważa, że idealny model zakłada równy podział obowiązków. Jednocześnie aż 38% mężczyzn (w porównaniu do jedynie 12% kobiet) sądzi, że partnerka powinna przejąć większą część domowych zadań.

Satysfakcja z podziału a decyzje o kolejnym dziecku

Raport jednoznacznie wskazuje, że zadowolenie z podziału obowiązków jest silnie skorelowane z chęcią posiadania kolejnego dziecka. Rodzice, którzy są zdecydowanie zadowoleni z obecnego układu, wykazują o 16 punktów procentowych większą skłonność do powiększenia rodziny niż ci, którzy są z niego niezadowoleni. Co interesujące, nie sam rzeczywisty podział obowiązków, lecz subiektywna satysfakcja z niego odgrywa decydującą rolę. Oznacza to, że nawet osoby, które wykonują więcej pracy niż partner, mogą być zadowolone – o ile postrzegają taki układ jako sprawiedliwy.

Znaczące są również różnice płciowe. Mężczyźni częściej niż kobiety deklarują chęć posiadania kolejnego dziecka – różnica wynosi aż 10 punktów procentowych. Dodatkowo, skłonność do posiadania kolejnego dziecka spada wraz z liczbą już posiadanych dzieci. Rodzice jednego dziecka są zdecydowanie bardziej otwarci na powiększenie rodziny niż ci, którzy mają dwoje lub więcej dzieci. Mieszkanie z rodzicami lub teściami również zwiększa chęć posiadania kolejnego dziecka – o 9 punktów procentowych.

Polska a inne kraje

Na tle innych krajów europejskich Polki i Polacy deklarują relatywnie wysokie zaangażowanie w obowiązki domowe. Kobiety poświęcają im średnio 37 godzin tygodniowo, a mężczyźni – 22 godziny. Dla porównania, w Danii te wartości wynoszą odpowiednio 19 i 13 godzin. Tak duże różnice mogą wynikać z różnych norm kulturowych, poziomu opieki instytucjonalnej czy dostępności pomocy domowej.

Analizy wskazują również, że w Polsce mężczyźni wykonują zaledwie około 20% obowiązków domowych i opiekuńczych – znacznie mniej niż ich odpowiednicy w krajach skandynawskich, gdzie odsetek ten sięga 35%. Mimo że samotnie mieszkający Polacy należą do najbardziej zaangażowanych w prace domowe mężczyzn wśród 19 krajów, to w gospodarstwach rodzinnych nierówności nadal są wyraźne.

Normy społeczne i stereotypy

Choć aktywność zawodowa kobiet w Polsce stale rośnie – w latach 2002–2023 wzrosła z 70% do 87% – to tradycyjne przekonania na temat ról płciowych wciąż są powszechne. W 2022 roku 35% mężczyzn i 25% kobiet nadal uważało, że rolą kobiety jest dbanie o dom, a mężczyzny – zarabianie pieniędzy. Wśród rodziców małych dzieci aż 65% ojców i 58% matek zgadza się, że kobiety lepiej nadają się do opieki nad dziećmi. Większość badanych uznała również, że model, w którym to kobieta specjalizuje się w pracach domowych, jest bardziej korzystny dla rodziny niż odwrotna sytuacja.

„Niewidzialna” praca kobiet

Raport zwraca uwagę na często pomijany aspekt pracy domowej – pracę kognitywną, czyli myślenie, planowanie i organizowanie życia rodzinnego. Kobiety częściej przejmują odpowiedzialność za planowanie zakupów, opiekę nad dziećmi, wizyty lekarskie, zarządzanie harmonogramem rodziny itp. Ta forma pracy jest niewidoczna, niematerialna i trudna do zmierzenia, a jednocześnie kluczowa dla sprawnego funkcjonowania domu. Co więcej, jej skutki psychiczne są znaczące – kobiety doświadczają wyższego poziomu stresu, niższej satysfakcji z życia oraz większych trudności w godzeniu pracy zawodowej z życiem rodzinnym.

Społeczne zróżnicowanie postaw

Raport wykazuje, że młodsze osoby, mieszkańcy dużych miast i osoby z wyższym wykształceniem częściej uznają równy podział obowiązków za właściwy. Z kolei na terenach wiejskich i wśród osób mniej wykształconych silniejsze są przekonania tradycyjne. Dochody również wpływają na postawy – kobiety rzadziej oczekują, że partnerzy zarabiający mniej powinni bardziej angażować się w prace domowe, natomiast mężczyźni częściej oczekują większego zaangażowania kobiet, jeśli te zarabiają mniej.

Satysfakcja mimo nierówności?

Zaskakującym wnioskiem jest fakt, że aż 64% kobiet i 89% mężczyzn jest zadowolonych z aktualnego podziału obowiązków, mimo że równy podział rzeczywiście występuje tylko w 30% gospodarstw domowych. Wśród zadowolonych kobiet niemal połowa wykonuje więcej obowiązków niż partner. To pokazuje, że subiektywne poczucie sprawiedliwości może równoważyć faktyczne nierówności – przynajmniej do pewnego momentu.

Jednak wśród niezadowolonych matek aż 95% wykonuje większość prac domowych. Z kolei wśród niezadowolonych ojców, aż 55% wykonuje mniej niż ich partnerki – co może oznaczać, że niektórzy mężczyźni odczuwają dyskomfort z powodu niesprawiedliwego obciążenia partnerek, nawet jeśli sami są mniej zaangażowani.

Wnioski dla polityki społecznej

Autorzy raportu podkreślają, że skuteczna polityka pronatalistyczna nie może ograniczać się do wsparcia finansowego czy ulg podatkowych. Powinna również uwzględniać warunki życia codziennego rodzin, w tym równowagę w podziale obowiązków. Promowanie partnerskich modeli relacji, rozbudowa usług opiekuńczych (żłobki, przedszkola), edukacja społeczna i przeciwdziałanie stereotypom płciowym mogą znacząco zwiększyć skuteczność działań na rzecz wzrostu dzietności.

W świetle rosnących wyzwań demograficznych, rozważanie czynników wpływających na dzietność powinno obejmować nie tylko ekonomię i politykę, ale również socjologię, psychologię i codzienną praktykę życia rodzinnego. A ta, jak pokazuje raport, wciąż obarcza kobiety nieproporcjonalną odpowiedzialnością – zarówno fizyczną, jak i mentalną