Człowiek sukcesu i filantrop czy bezwzględny kat konkurencji? Rockefeller i historia jego imperium

W drugiej połowie XIX wieku Stany Zjednoczone przeżywały intensywny rozwój gospodarczy, napędzany rewolucją przemysłową, nowymi technologiami i powiększającą się klasą średnią. W tym dynamicznym otoczeniu wyrósł John D. Rockefeller – przedsiębiorca, który stał się jednym z najbardziej wpływowych i jednocześnie kontrowersyjnych przemysłowców w historii USA.

• Firma Rockefellera „Standard Oil” kontrolowała 90 do 95 procent rynku rafinacji ropy naftowej w Stanach Zjednoczonych.
• Narastająca wrogość opinii publicznej wobec monopoli doprowadziła do przyjęcia przez Kongres Stanów Zjednoczonych ustawy Sherman Antitrust Act.
• W 1892 roku Sąd Najwyższy Ohio uznał, że Trust Standard Oil stanowił monopol, naruszający obowiązujące w tym stanie prawo zakazujące monopoli.

Początki i krótka historia imperium Rockefellera

Początki firmy sięgają roku 1863, kiedy to Rockefeller dołączył do Maurice’a B. Clarka i Samuela Andrewsa, prowadzących rafinerię ropy naftowej w Cleveland w stanie Ohio. W 1865 roku Rockefeller wykupił udziały Clarka, a dwa lata później zaprosił Henry’ego M. Flaglera do współpracy jako partnera w przedsięwzięciu.

Do 1870 roku firma Rockefeller, Andrews & Flagler prowadziła największe rafinerie w Cleveland, które wraz z powiązanymi obiektami zostały włączone do nowo utworzonej spółki Standard Oil Company, zarejestrowanej w Ohio w 1870 roku. Do roku 1880, dzięki eliminowaniu konkurentów, fuzjom z innymi firmami oraz korzystaniu z preferencyjnych stawek kolejowych, Standard Oil kontrolowała 90 do 95 procent rynku rafinacji ropy naftowej w Stanach Zjednoczonych.

Praktyki monopolistyczne Rockefellera i reakcja społeczeństwa

Agresywne praktyki konkurencyjne Standard Oil, które wielu uznawało za bezwzględne, oraz narastająca wrogość opinii publicznej wobec monopoli — spośród których Standard Oil był najbardziej znanym przykładem — skłoniły niektóre uprzemysłowione stany do uchwalenia ustaw antymonopolowych i doprowadziły do przyjęcia przez Kongres Stanów Zjednoczonych ustawy Sherman Antitrust Act.

W odpowiedzi na narastające napięcia w 1890 roku uchwalono wspomniane Sherman Antitrust Act – pierwsze w historii USA federalne prawo antymonopolowe. Celem ustawy było zakazanie porozumień ograniczających konkurencję oraz przeciwdziałanie tworzeniu monopoli. Choć początkowo prawo to stosowano bardzo ostrożnie, z czasem stało się podstawą do walki z największymi korporacjami.

W 1892 roku Sąd Najwyższy Ohio uznał, że Trust Standard Oil stanowił monopol, naruszający obowiązujące w tym stanie prawo zakazujące monopoli. Rockefeller uniknął skutków tej decyzji, rozwiązując trust i przenosząc jego majątek na spółki zarejestrowane w innych stanach, które były jednak powiązane przez wspólne zarządy, tak że dziewięciu tych samych ludzi kontrolowało działalność powiązanych przedsiębiorstw. W 1899 roku spółki te zostały ponownie połączone w formie holdingu Standard Oil Company (New Jersey), który istniał do 1911 roku, kiedy to Sąd Najwyższy USA uznał go za naruszający ustawę Sherman Antitrust Act, a tym samym za nielegalny.

Zobacz także: Kompania Wschodnioindyjska. Korporacja z krwią na rękach i prywatną armią

Głęboko wierzący baptysta, Rockefeller od lat 90. XIX wieku coraz bardziej angażował się w działalność charytatywną i dobroczynną, a po 1897 roku całkowicie poświęcił się filantropii. Dzięki jego wsparciu możliwe było założenie Uniwersytetu Chicagowskiego w 1892 roku, a do chwili swojej śmierci — w wyniku ataku serca w 1937 roku, na krótko przed 98. urodzinami — przekazał uczelni około 35 milionów dolarów.

Wraz ze swoim synem, Johnem D. Rockefellerem Jr, stworzył najważniejsze instytucje filantropijne, w tym Rockefeller Institute for Medical Research (obecnie Rockefeller University) w Nowym Jorku (1901), General Education Board (1902) oraz Rockefeller Foundation (1913). Łączna wartość darowizn Rockefellera w trakcie jego życia przekroczyła 500 milionów dolarów.

Rozpad Standard Oil: decyzja Sądu Najwyższego

Kulminacją konfliktu między rządem a Standard Oil było orzeczenie Sądu Najwyższego USA z 1911 roku. Trybunał uznał, że spółka naruszyła Sherman Act, działając „w nieuczciwy sposób i wbrew interesowi publicznemu”. Na mocy decyzji sądu korporacja została zmuszona do podziału na 34 niezależne firmy. Wśród nich znalazły się takie giganty jak Exxon, Mobil (które później połączyły się w ExxonMobil), Chevron czy Amoco – wszystkie wywodzące się ze wspólnego pnia imperium Rockefellera.

Zobacz także: PESA prezentuje nowe lokomotywy! Poznajcie Gama 3.0

Paradoksalnie, po rozbiciu Standard Oil wartość udziałów Rockefellera jeszcze wzrosła, ponieważ jego akcje zostały podzielone pomiędzy nowopowstałe firmy, które również osiągały wysokie zyski. Więc pomimo utraty większości skumulowanej władzy nad całą firmą, która należała do Rockefellera, finalnie biznesmen odtrąbił kolejne zwycięstwo.

Dziedzictwo Rockefellera i Standard Oil

Historia Standard Oil to nie tylko opowieść o jednym z pierwszych i najpotężniejszych monopoli przemysłowych, ale również moment zwrotny w dziejach amerykańskiej gospodarki. Działania Rockefellera i późniejsza reakcja rządu zapoczątkowały erę regulacji antymonopolowych, która trwa do dziś.

Choć sam Rockefeller jest postacią kontrowersyjną – krytykowany za brutalne metody biznesowe, a jednocześnie chwalony za filantropię i rozwój nowoczesnego zarządzania – jego wpływ na kształtowanie się współczesnego kapitalizmu jest nie do przecenienia. Jego imperium, choć już nieistniejące w pierwotnej formie, wywarło trwały ślad w historii gospodarczej świata.

Warto też dodać, że działania Rockefellera nie odbiegały wówczas jakoś bardzo od działań podejmowanych przez jego konkurentów. Nie mam tu na celu stawiać się w charakterze adwokata diabła, ale sposób działania, jakie uskuteczniał właściciel Standard Oil, były również wykorzystywane przez jego konkurentów. Różnica polegała jedynie na skali tychże działań, którą główny bohater niniejszego artykułu rozszerzył na cały przemysł petrochemiczny Stanów Zjednoczonych. Więc oceniając postać Rockefellera, powinniśmy uwzględniać realia tamtych czasów.