Historia się powtarza? Wielki kryzys w Niemczech doprowadził do śmierci demokracji

Wielki kryzys w Niemczech odegrał kluczową rolę w destabilizacji Republiki Weimarskiej i dojściu do władzy narodowych socjalistów. Nieudolna polityka władz i chaos polityczny, przyczyniły się do 30% bezrobocia oraz spadku płac skutkując nędzą milionów Niemców. Wadliwość ustroju Republiki Weimarskiej i przemoc polityczna ekstremistów doprowadziły do zaniku zaufania społeczeństwa do instytucji demokratycznych. Próba reformy systemu dokonana przez generała Kurta von Schleichera została podjęta za późno, aby zapobiec przejęciu władzy przez nazistów.  

• Wielki kryzys w Niemczech skutkował 30% bezrobociem i dużym spadkiem PKB
• Ustrój Republiki Weimarskiej był wyraźnie wadliwy, utrudniając wdrożenie polityki gospodarczej, która mogła umożliwić wyjście z kryzysu

Pozłacane lata 1924-1929

Po gwałtownych latach 1919-1924, gdy Niemcy były ogarnięte przemocą polityczną, hiperinflacją przyszła stabilizacja. Nastąpiła wewnętrzna konsolidacja, gospodarka zaczęła się dobrze rozwijać, a także zakończyła się izolacja kraju na arenie międzynarodowej. W konsekwencji tego poprawiły się nastroje społeczne. Gospodarka Niemiec silnie uzależniła się od kapitału ze Stanów Zjednoczonych. Plan Dawesa rozwiązujący tymczasowo sprawę reparacji wojennych zakładał nowy harmonogram spłat reparacji, kredyty z USA dla Niemiec i zakończenie okupacji zagłębia Ruhry. Napływ kapitału z pożyczek poza spłatą reparacji umożliwił ożywienie gospodarcze.

Stabilizacja gospodarcza odbyła się w dużej mierze kosztem pracowników i mniejszych firm. Wiele socjalnych i propracowniczych osiągnięć z pierwszych lat Republiki Weimarskiej zostało zlikwidowanych albo zredukowanych. Programy socjalne były ograniczane, a 8-godzinny dzień pracy w większości branż nie był przestrzegany. Postępowała kartelizacja gospodarki, w wyniku czego małe i średnie firmy bankrutowały. Niemieccy przemysłowcy i inwestorzy coraz bardziej zadłużali się w Stanach Zjednoczonych. Wielki kryzys w Niemczech został spotęgowany tymi procesami. Boom gospodarczy lat 1924-1929 był powierzchowny, a to właśnie na „dobrej” sytuacji gospodarczej elity polityczne próbowały zbudować legitymizacje nowego republikańskiego ustroju.

Wielki Kryzys w Niemczech

Krach na giełdzie z końca października 1929 r. zmusił amerykańskie banki do zakończenia programu Dawesa i Planu Younga. Plan Younga stanowił uzupełnienie dla poprzedniego projektu Dawesa. Zakładał systematyczne wycofywanie wojsk francuskich z Nadrenii, ustalenie kwoty reparacji na 36 miliardów marek i czas spłaty do 1988 roku. Został zawieszony przez Moratorium Hoovera w czerwcu 1931 roku. Pierwsze miesiące wielkiego kryzysu nie przyniosły od razu załamania sytuacji gospodarczej. Rząd zaczął wprowadzać oszczędności fiskalne, natomiast Reichsbank nie obniżył stóp procentowych. Prezes banku centralnego Hjalmar Schacht naciskał na wdrożenie aktywnej polityki fiskalnej i monetarnej w celu przezwyciężenia recesji, ale został zwolniony ze stanowiska przez kanclerza Hermanna Müllera. W 1930 r. powstał pierwszy rząd prezydencki Heinricha Brüninga, który dodatkowo zaostrzył politykę fiskalną. Doświadczenie hiperinflacji z lat 20. doprowadziło do niechęci wśród elit politycznych do wdrażania ekspansywnej polityki fiskalnej i monetarnej.

Zobacz też: Protesty w Niemczech. Nacjonaliści, chadecy i lewica walczą na ulicach

Coraz wyraźniejsze w tym czasie stawały się instytucjonalne słabości Republiki Weimarskiej. Część punktów konstytucji było ze sobą sprzecznych. Prezydenturę uznawano za tzw. Ersatzkaiser („cesarz zastępczy”). Prezydent miał prawo do „podjęcia wszelkich niezbędnych kroków”, jeśli „porządek publiczny i bezpieczeństwo są poważnie zakłócone lub zagrożone”. Często korzystano z tego prawa do obchodzenia parlamentu i wprowadzania dekretów prezydenckich zamiast ustaw. Z kolei Reichstag mógł wdrożyć prawo niezgodne z konstytucją, jeśli uzyska niezbędną większość 65% głosów. Pod wpływem tych problemów ostatnie lata Republiki Weimarskiej były pełne konfliktów między kolejnymi kanclerzami wybieranymi przez prezydenta Hindenburga a parlamentem. Utrudniało to zmiany w polityce gospodarczej i wdrożenie reform umożliwiających wyjście z kryzysu.

1931 rok przynosi załamanie niemieckiej gospodarki

Kryzys w Niemczech uległ pogłębieniu po bankructwie banku Creditanstalt w Austrii. Upadek Creditstaltu skutkował serią bankructw przedsiębiorstw i banków w Niemczech. Bezrobocie szybko narastało, a miliony z powodu upadku kolejnych banków zostało pozbawionych oszczędności. W ciągu roku bezrobocie wzrosło z 15 do 25 proc. W kraju narastała przemoc polityczna, zwłaszcza między nazistami a komunistami. Swoje bojówki organizowali również monarchiści i socjaldemokraci. Demokratyczne idee 1919 r. umierały, a naziści i komuniści zyskiwali nowych zwolenników. Spadek PKB w 1931 wynosił aż 11%. Rząd Brüninga zlikwidował w tym samym roku zabezpieczenia socjalne dla bezrobotnych i obniżył inne transfery socjalne. Państwa związkowe były zniechęcane do realizacji programów robót publicznych. Kanclerza odwołał prezydent Hindenburg w maju 1932 r. gdy ten chciał zlikwidować program pomocy wschodniej, tj. projekt wsparcia dla rolników we wschodnich prowincjach Prus.

Zobacz też: Katastrofa lotnicza w Waszyngtonie. Samolot pasażerski zderzył się z Black Hawkiem!

Następcą Brüninga został Franza von Papen. Był blisko związany z klasą przemysłową i właścicielami ziemskimi. Wykorzystując przemoc polityczną, która miała miejsce podczas kampanii wyborczej do Reichstagu, jako pretekst obalił kierowany przez SPD rząd koalicyjny Prus w „pruskim zamachu stanu”. Sam wcześniej uchylił zakaz organizacji paramilitarnych. Liczył, że wykorzysta nazistów do zbudowania rządu opartego na trwałej większości w parlamencie, bez konieczności wykorzystywania specjalnych prerogatyw prezydenta. Mimo że NSDAP uzyskało aż 37,3% poparcia, nie powiódł się plan budowy większości. Adolf Hitler czuł się już na tyle pewnie, że sam chciał zostać kanclerzem. Brak większości ponownie skutkował rozwiązaniem parlamentu i rozpisaniem nowych wyborów. Prezydent Hindenburg zdymisjonował Papena i powołał ostatniego kanclerza Republiki Weimarskiej.

Czerwony Generał ma plan na przezwyciężenie wielkiego kryzysu w Niemczech

Generał Kurt von Schleicher został kanclerzem Niemiec 3 grudnia 1932 r., w tym momencie sytuacja gospodarcza Niemiec była katastrofalna. Bezrobocie wzrosło do 30% a recesja trwała, chociaż już nie tak dynamicznie, jak w 1931 r. i w pierwszych miesiącach roku następnego. W listopadowych wyborach naziści utrzymali pierwsze miejsce, ale oddano na nich 2 miliony głosów mniej. Popularnie nazywany czerwonym generałem Schleicher był ciekawą postacią sceny politycznej. Z pochodzenia pruski arystokrata wykazywał bardzo duże zainteresowanie losem zwykłych robotników i rolników. Opowiadał się za zdecydowanymi reformami społecznymi i programami robót publicznych. Próbował zbudować szeroką koalicję społeczną dla swojego bezpartyjnego rządu. Liczył na porozumienie przynajmniej części związków zawodowych, paramilitarnych organizacji kombatanckich i wybranych osób ze środowiska biznesu. Próbował doprowadzić do rozłamu w partii nazistowskiej, licząc na poparcie ze strony socjalistycznego skrzydła partii braci Strasser.

Program robót publicznych wdrożony w krótkim okresie rządów Kurta von Schleichera stworzył aż 2 miliony miejsc pracy. W przyszłości odpowiedzialność za ten program przypiszą sobie naziści w ramach „bitwy o pracę”. Franz von Papen w tym czasie próbował odzyskać władzę, poprzez koalicje konserwatystów, organizacji stahlhelm i nazistów. Chciał ponownie wykorzystać nazistów do budowy stabilnego rządu, przezwyciężenia kryzysu i zerwania koalicji, gdy poparcie dla nazistów osłabnie w miarę poprawy sytuacji gospodarczej.

Plan się załamał, ponieważ nie docenił sprytu Hitlera. Naziści dzięki spaleniu Reichstagu zyskali pretekst do  zwiększania swojej władzy. Hitler wykorzystał Papena i konserwatystów do wprowadzenia stanu wyjątkowego, w obumierającej Republice Weimarskiej. Rok później w trakcie „nocy długich noży” naziści wymordowali wewnętrzną opozycję w swojej partii, część byłych koalicjantów i mi.n. Kurta von Schleichera. Kontynuowanie inwestycji Schleichera i nowych programów w czasie rządów nazistów umożliwiło przezwyciężenie skutków wielkiego kryzysu do 1935 r. a naziści przejęli pełnie władzy po śmierci Paula von Hindemburga w 1934 r.