Noc długich noży, wydarzenie z czerwca 1934 roku, pozostaje jednym z najważniejszych epizodów w historii III Rzeszy. Hitler, umacniając władzę, zdecydował się na bezwzględną rozprawę z własnymi współpracownikami z SA oraz konserwatywną opozycją. Sturmabteilung odegrała jednak kluczową rolę w zdobyciu władzy. Ofiarami stali się dawni sojusznicy i koalicjanci, na czele z Ernstem Röhmem, charyzmatycznym liderem SA. Był to przełomowy moment, który ujawnił brutalne metody reżimu nazistowskiego i skomplikowane konflikty ideologiczne wewnątrz partii. Partii, która w nazwie miała socjalizm, w który wierzyła znaczna część członków na czele z Röhmem. Ale Hitler po zdobyciu władzy sprzymierzył się z wielkim biznesem, lekceważąc wcześniejsze socjalistyczne poglądy NSDAP.
- W czasie nocy długich noży zlikwidiwano nie tylko socjalistyczną opozycję w NSDAP, ale również konserwatywnych opozycjonistów
- SA u szczytu swojego znaczenia liczyło ponad 3 mln członków. Było zdolne do rozpętania wojny domowej w Niemczech
- Na upadku SA skorzystało SS, które z czasem stało się państwem w państwie
Od nadziei na zmiany pierwszych tygodni rządów do nazistowskiego terroru
Gdy Adolf Hitler został kanclerzem Niemiec 30 stycznia 1933 roku, kraj znajdował się w głębokim kryzysie gospodarczym i społecznym. Naziści, obiecując odbudowę i przywrócenie narodowej dumy, szybko przystąpili do realizacji swojego programu. Już w pierwszych miesiącach dokonali centralizacji władzy, likwidacji pluralizmu politycznego oraz wprowadzenia terroru wobec przeciwników politycznych. Powstały pierwsze obozy koncentracyjne, a nowo powstałe gestapo bezwzględnie eliminowało każdego, kto zagrażał nowemu porządkowi. Kraj znalazł się w stanie mobilizacji społecznej. Wdrażane programy społeczne i gospodarcze już miały wydźwięk wojenny, pokroju programu bitwy o pracę. Noc długich noży jeszcze bardziej przyśpieszyła ten proces, ponieważ likwidacji ulegli konserwatyści, a wzmocnione NSDAP rozpoczęło kirchenkampf.
Wśród nazistów szybko pojawiły się napięcia. Choć Hitler prezentował się jako silny i zdecydowany lider, partia nie była jednolita. Rywalizowały ze sobą różne grupy interesów: radykalni socjaliści pragnący rewolucji społecznej oraz konserwatyści dążący do utrzymania porządku społecznego i współpracy z armią, oraz wielkim przemysłem. Poza tym spory generowały inne kwestie jak stosunek do chrześcijaństwa. Zwolennicy porozumienia z kościołami, ścierali się ze zwolennikami religii pogańskich i pozytywnego chrześcijaństwa. Gospodarczo było to również widoczne. Zamiast krwawych rozpraw z elitami gospodarczymi, uspołecznienia środków produkcji i radykalnych reform robotniczych, został wprowadzony „Nowy Plan” Hjalmara Schachta i Johanna Ludwiga von Krosigka. Jego celem było ożywienie gospodarcze, zwiększenie rentowności firm i przygotowanie państwa do zbrojeń. Nie skrócenie czasu pracy czy wyraźne podwyżki płac, do czego nawoływali radykalni socjaliści.
Sturmabteilung odegrało kluczową rolę w dojściu Hitlera do władzy
Kluczową rolę w początkowych sukcesach nazistów odgrywało SA (Sturmabteilung), zwane „brunatnymi koszulami”. Organizacja, założona jeszcze w latach dwudziestych, była bojówką partyjną, która na ulicach miast walczyła z komunistami i innymi przeciwnikami politycznymi. Członkowie SA, często rekrutujący się spośród robotników, bezrobotnych i byłych żołnierzy, stanowili narzędzie brutalnej przemocy, wykorzystywanej przez Hitlera do zdobycia i umocnienia władzy. Szczególnie okres największego wzrostu znaczenia NSDAP, 1930-1932 r. to szczytowy okres znaczenia SA. W tym czasie na ulicach niemieckich miast ścierało się z komunistycznymi bojówkami i niekiedy monarchistycznymi. Społeczeństwo, zwłaszcza mniejszość żydowska była brutalnie zastraszana przez Sturmabteilung.
W 1933 roku SA liczyło już ponad trzy miliony członków i stało się potężną siłą. Dysponowało setkami tysięcy sztuk broni palnej i często bojówkarze szkoleni przez weteranów wielkiej wojny mieli dobre wyszkolenie. Warte odnotowania jest, że armia niemiecka w tym czasie liczyła niewiele ponad sto tysięcy osób, a pruska policja kilkadziesiąt tysięcy. Obie pozbawione ciężkiego sprzętu, w wyniku czego SA samo w sobie było zdolne do rozpętania wojny domowej. Dowództwo organizacji wierzyło, że wraz ze zdobyciem władzy przez Hitlera nadejdzie czas na realizację socjalistycznych postulatów rewolucyjnych. Nacjonalizację przedsiębiorstw i reformy społeczne, które uderzyłyby w interesy elit. Tymczasem Hitler po zdobyciu władzy coraz bardziej zwracał się ku elitom konserwatywnym, a interesy radykałów zaczęły przeszkadzać w konsolidacji władzy.
Ernst Röhm był zbyt samodzielny, by utrzymać się w rodzącym systemie
Na czele SA stał Ernst Röhm charyzmatyczny, lecz kontrowersyjny przywódca, dawny bliski przyjaciel Hitlera. Röhm, weteran I wojny światowej, członek freikorpsu i zdeklarowany socjalista, wierzył w konieczność dalszej rewolucji społecznej. Nie tylko chciał rozbudować SA jako siłę polityczną, lecz także marzył o przekształceniu jej w narodową armię, zastępując w ten sposób regularne wojsko (Reichswehrę). Takie ambicje budziły niepokój wśród niemieckich generałów i elit konserwatywnych. Nawoływał do krwawych rozpraw, nie tylko z żydami, ale również niemieckimi kapitalistami czy elitami urzędniczymi.
Röhm który był otwarcie homoseksualny, był łatwym celem dla propagandy politycznej innych ugrupowań, zwłaszcza konserwatystów. Nazistowska prasa, zwłaszcza ta powiązana silnie ze skrzydłem rewolucyjnym, w odpowiedzi notorycznie wskazywała na semickie pochodzenie autora takich oskarżeń, nawet jeśli żydowski przodek był kilka pokoleń wstecz. Jego zachowanie i styl życia coraz bardziej drażniły konserwatywną część społeczeństwa, a także Hitlera, który dostrzegał w dawnym towarzyszu narastające zagrożenie dla swojej pozycji politycznej. Chociaż warto nadmienić, że gdy SA było niezbędne przed 1933 r. jego homoseksualizm, był tolerowany i niepodnoszony wśród dygnitarzy partyjnych. Wśród członków SA cieszył się bardzo dużą popularnością i zaufaniem. Wielu bojówkarzy było gotowych za niego oddać życie, nie Hitlera. Więc konflikt między nimi stopniowo narastał.
Ideowi socjaliści kontra konserwatyści
Wewnątrz NSDAP istniała fundamentalna sprzeczność ideologiczna. Jedna frakcja, skupiona wokół Ernsta Röhma, wierzyła, że nazizm powinien być ruchem rewolucyjnym o wyraźnym charakterze socjalistycznym. Zwolennicy Röhma domagali się gruntownej zmiany społecznej, nacjonalizacji przemysłu oraz przejęcia kontroli nad gospodarką przez państwo. Druga frakcja, reprezentowana przez Hermanna Göringa i Heinricha Himmlera, preferowała współpracę z niemieckim kapitałem, armią i arystokracją. Ci „konserwatywni naziści” dążyli do utrzymania porządku społecznego, ale pod dyktaturą Hitlera. Ścierające się wizje nazizmu, wpływało na państwo, w pierwszym okresie sprawowania władzy przez NSDAP.
Hitler znajdował się pomiędzy obiema grupami, balansując interesy i próbując zachować kontrolę nad partią. Jednak wraz z rosnącą potęgą SA konflikt stawał się nieunikniony. Ostatecznie Hitler uznał, że Röhm i jego zwolennicy stanowią realne zagrożenie, mogące kosztować go poparcie armii i przemysłu, kluczowych filarów jego władzy. Otwarta walka między frakcjami w łonie partii nasilała się z każdym miesiącem. Coraz częściej dochodziło do starć nie tylko na tle ideologicznym, ale także personalnym i ekonomicznym.
Radykałowie z SA i niektórzy funkcjonariusze partyjni oskarżali „konserwatywnych nazistów” o zdradę ideałów ruchu i zbliżenie z dawnymi elitami, którym jeszcze niedawno wypowiadali wojnę na ulicach. Z kolei Himmler i Göring wykorzystali rosnące napięcia, by przekonać Hitlera, że bez zdecydowanej rozprawy SA wkrótce wymknie się spod kontroli. Straszono wizją wojny domowej i przejęciem władzy przez dowódców SA, które rościło sobie prawa do zostania nową armią niemiecką. To właśnie w takiej atmosferze rodziła się decyzja o nocy długich noży. Ostatecznym rozwiązaniu wewnątrzpartyjnego sporu i bezwzględnym podporządkowaniu wszystkich struktur jednej, wodzowskiej władzy.
Noc długich noży w krwawy sposób podporządkowała Niemcy Hitlerowi
Kulminacja konfliktu nadeszła w czerwcu 1934 roku. W nocy z 29 na 30 czerwca Hitler wydał rozkaz rozpoczęcia akcji eliminacji swoich przeciwników wewnętrznych, głównie przywódców SA. Operację tę nazwano później „nocą długich noży”. Oddziały SS i Gestapo aresztowały setki osób, oskarżając je o przygotowywanie puczu. Ernst Röhm został zatrzymany, a następnie zamordowany w więzieniu. Śmierć poniosło także wielu innych prominentnych działaczy SA oraz politycznych rywali Hitlera, w tym były kanclerz Kurt von Schleicher.
Zobacz też: Tanie połączenie do Berlina nie wystartuje? FlixTrain zmienia plany
Dzięki tej akcji Hitler umocnił swoją władzę i zdobył zaufanie armii, która bała się ambicji Röhma. Eliminując radykalnych socjalistów, Hitler jasno pokazał, że rewolucja społeczna nie jest jego celem. Nazistowski reżim ostatecznie zwrócił się ku konserwatywnemu modelowi dyktatury, opartej na ścisłej współpracy z wielkim przemysłem i wojskiem. Noc długich noży całkowicie zmieniła strukturę polityczną Niemiec. Po eliminacji Röhma oraz rozbiciu opozycji Hitler mógł już bez przeszkód wprowadzać własne rządy oparte na terrorze. Noc długich noży umożliwiła mu zdobycie poparcia armii, która teraz stała się jednym z najważniejszych filarów reżimu. Po śmierci prezydenta Hindenburga cała władza skupiła się w rękach Hitlera, który połączył funkcje kanclerza i głowy państwa, zyskując tytuł Führera. W rezultacie noc długich noży stała się momentem przełomowym. Od tego czasu nikt nie mógł już zagrozić dyktaturze, a III Rzesza weszła w fazę pełnego totalitaryzmu.
Noc długich noży utorowała drogę SS do władzy
Po noc długich noży SS (Schutzstaffel) z marginalnej formacji ochronnej Hitlera przekształciła się w elitarną „czarną gwardię” reżimu. Heinrich Himmler, dotąd wierny wykonawca rozkazów, znakomicie wykorzystał zaufanie Hitlera i fakt, że SS stanęła po stronie wodza przeciwko SA. Po krwawym rozgromieniu „brunatnych koszul” to właśnie SS przejęła większość funkcji policyjnych i zaczęła budować własne struktury w państwie. Noc długich noży stała się momentem, w którym Himmler i jego ludzie wyszli z cienia, zyskując bezpośredni dostęp do środków represji i realny wpływ na kształtowanie polityki wewnętrznej III Rzeszy.
SS już od początku różniła się od SA pod niemal każdym względem. Podczas gdy SA była masową, luźno zorganizowaną bojówką, opartą na liczebności i oddolnej przemocy ulicznej, SS stawiała na elitarność, ślepą lojalność i fanatyczną selekcję członków. Członkowie SS nosili charakterystyczne czarne mundury i składali przysięgę wierności nie państwu, lecz bezpośrednio Hitlerowi. Organizacja Himmlera rozbudowała rozbudowany system kontroli wewnętrznej, dbała o czystość „rasową” rekrutów, a swoją siłę opierała na bezwzględnej dyscyplinie. Tam, gdzie SA szukała masowego poparcia wśród robotników i bezrobotnych, SS rekrutowała ludzi sprawdzonych, lojalnych i często ideologicznie fanatycznych. Często z wykształceniem i pochodzących z klasy średniej, jak słynny Reinhard Heydrich.
Rola SS w systemie nazistowskim rosła z każdym rokiem. Po nocy długich noży organizacja stała się najważniejszym narzędziem terroru, a jej funkcjonariusze otrzymali władzę nieporównywalną z żadną inną formacją III Rzeszy. SS przejęła nadzór nad policją polityczną (Gestapo), obozami koncentracyjnymi oraz z czasem aparatem wywiadu. Z czasem stworzyła własne oddziały zbrojne (Waffen-SS), a jej wpływy rozciągnęły się na wszystkie dziedziny życia w Niemczech, w tym gospodarki w której Himmler wdrażał swoje pseudoekonomiczne poglądy. W odróżnieniu od chaotycznej SA, SS stała się symbolem chłodnego, zorganizowanego i systematycznego terroru państwowego. Nową elitą, która wyrosła na gruzach nocy długich noży.
