Kryzys demograficzny w Polsce: starzejące się społeczeństwo zagrożeniem dla gospodarki

Polska stoi u progu największego kryzysu demograficznego w swojej historii. Lawinowy spadek dzietności, rosnący udział osób starszych w społeczeństwie oraz kurcząca się liczba ludności już dziś odciskają piętno na gospodarce. Choć prognozy wzrostu PKB per capita są dla Polski relatywnie korzystne, ich realizacja będzie możliwa tylko przy odważnych i długofalowych reformach.

• Współczynnik dzietności w Polsce spadł do rekordowo niskiego poziomu 1,03 – to jeden z najgorszych wyników w OECD.

• Do 2060 roku osoby 65+ mogą stanowić aż 75% populacji w wieku produkcyjnym w Polsce.

• Starzejące się społeczeństwo zmienia strukturę rynku pracy, konsumpcji i cen nieruchomości.

Demografia coraz wyraźniej staje się jednym z kluczowych wyzwań dla rozwiniętych gospodarek. Prognozy OECD nie pozostawiają złudzeń – do 2060 roku udział osób w wieku poprodukcyjnym (65+) względem populacji w wieku produkcyjnym (20–64 lata) wzrośnie z obecnych 31 proc. do 52 proc. W Polsce wskaźnik ten może przekroczyć aż 75 proc., co czyni nasz kraj jednym z najbardziej zagrożonych pogłębiającym się kryzysem demograficznym.

Dzietność na rekordowo niskim poziomie

Na niepokojące prognozy nakłada się dramatyczny spadek dzietności. W pierwszym kwartale 2025 roku współczynnik dzietności w Polsce wyniósł zaledwie 1,03, podczas gdy próg zastępowalności pokoleń to 2,1. Jeszcze w 2017 roku wskaźnik wynosił 1,45, a w 2024 – 1,11. Polska znalazła się tym samym wśród trzech państw OECD z najniższym poziomem dzietności – obok Chile i Korei Południowej. Zdaniem ekspertów to sygnał ostrzegawczy o potencjalnie katastrofalnych skutkach dla przyszłości kraju.

Od 2010 roku populacja Polski zmniejszyła się z 38,5 mln do 37,5 mln w końcu 2024 roku. To początek długofalowego trendu, który – jeśli nie zostanie zahamowany – doprowadzi do poważnych konsekwencji dla rynku pracy, systemu emerytalnego i wzrostu gospodarczego. Zmniejszająca się liczba pracowników oznacza mniejszy wkład pracy w produkcję, a to z kolei może ograniczać tempo rozwoju.

Demografia a rynek nieruchomości

Zmiany demograficzne już dziś zaczynają wpływać na rynek mieszkaniowy. Starzenie się społeczeństwa oraz spadek liczby ludności mogą w dłuższym okresie doprowadzić do spadków cen nieruchomości, zwłaszcza w mniejszych miejscowościach i regionach peryferyjnych. Jednak w największych miastach, takich jak Warszawa, Kraków czy Wrocław, ceny mieszkań mają pozostać stabilne – m.in. z powodu migracji wewnętrznej oraz ograniczonej dostępności nowych gruntów.

Polska wyróżnia się w prognozach wzrostu PKB per capita

Pomimo niekorzystnych prognoz demograficznych, Polska wyróżnia się na tle krajów OECD pod względem przewidywanego wzrostu gospodarczego. Średnioroczny wzrost PKB per capita w scenariuszu bazowym (zakładającym starzenie się społeczeństwa) ma wynieść 2,5 proc., a po pełnym wykorzystaniu niewykorzystanych zasobów pracy – aż 3 proc. To trzeci najwyższy wynik w OECD, po Irlandii i Litwie. Dla porównania, średnia dla całej organizacji to jedynie 0,6 proc.

Starzejące się społeczeństwo oznacza zmianę struktury popytu. Starsi konsumenci przeznaczają większą część dochodów na ochronę zdrowia, leki i opiekę, a mniej na dobra trwałego użytku. OECD wskazuje, że szczyt konsumpcji medycznej przypada na zaawansowane grupy wiekowe, co wpłynie na wzrost udziału sektora zdrowotnego w PKB. Równocześnie spadnie dynamika przedsiębiorczości – starsze społeczeństwo jest mniej skłonne do podejmowania ryzyka inwestycyjnego i tworzenia nowych firm, co może ograniczać innowacyjność.

Dlatego, aby przeciwdziałać negatywnym skutkom zmian demograficznych, niezbędne będzie wdrożenie skutecznej polityki publicznej. Kluczowe jest aktywizowanie starszych pracowników, rozwijanie ich kompetencji oraz wspieranie modelu uczenia się przez całe życie. Jednocześnie należy stworzyć elastyczne warunki pracy, które umożliwią lepsze wykorzystanie potencjału osób w średnim i późnym wieku.

Dodatkowym impulsem wzrostu może być inwestowanie w automatyzację i sztuczną inteligencję. Technologia ma potencjał podnieść produktywność, jednak jej skuteczne wdrożenie wymaga odpowiednich regulacji, szkoleń i adaptacji w miejscu pracy.