Pax Romana rozpoczęte przez reformy Oktawiana Augusta był złotym okresem Imperium. Rzym w tym okresie doświadczył długotrwałej stabilizacji, rozwoju gospodarczego i kulturalnego, a także długich okresów pokoju. Konflikty wewnętrzne i działania militarne przez 200 lat trwania tego okresu były nieliczne, na tle innych epok. Warto przeanalizować jak ten okres w historii się rozpoczął, czas, który zdefiniował w dużym stopniu Europę i cywilizację łacińską w przyszłości.
- Pax Romana pozwoliło na 200-letni okres wzrostu gospodarczego i względnego pokoju, zakłócanego przez głównie zwycięskie kampanie wojenne kolejnych cesarzy
- Imperium Rzymskie w najlepszym momencie miało ponad dwa razy wyższą populację, niż cała Europa na początku XI wieku.
Monarchia czy dalej Republika?
Pryncypat powstały za panowania Oktawiana Augusta, rozpoczynający w historiografii okres Cesarstwa Rzymskiego nie był monarchią. Po zakończeniu wojny domowej z Markiem Antoniuszem i Kleopatrą oraz włączeniu Egiptu do Rzymu August wytworzył przy pomocy swojego autorytetu, poparcia czy sieci klientów uwikłanych w osobiste relacje z nim pojęcie pierwszego obywatela. Celem Augusta nie było, zostanie despotycznym monarchą, tylko podtrzymanie większości tradycji republikańskich. Jako Rzymianin wiedział, że jego naród odruchowo nienawidzi monarchii. Dlatego pryncypat miał inną koncepcję sprawowania władzy. Princeps otrzymywał prokonsularną władzę nad większością armii dożywotnio, senat kontrolował między pięć a sześć legionów z łącznie trzydziestu.
Natomiast uprawnienia trybuna dawały pierwszemu obywatelowi władzę nad stolicą- Rzymem i rządem cywilnym państwa. Tradycyjne funkcjonariusze Republiki jak konsulowie, trybuni plebejscy czy kwestorzy dalej realizowali swoje zadania. Podobnie senat utrzymał swoją pozycję, ale princeps był pierwszym senatorem, co dawało mu duży autorytet. Finalnie pierwszy obywatel mógł ingerować w prace administracji, zwoływać lud do głosowania, proponować ustawodawstwo i wetować inne organy polityczne. W połączeniu z władzą nad armią i autorytetem to był bardziej rodzaj nieformalnej dyktatury, niż monarchii. Z czasem Rzym będzie się przekształcał w dyktaturę wojskową, w której to armia będzie wybierać cesarzy, marginalizując zdanie senatu i ludu Rzymu.
Pierwszy współczesny system fiskalny
Reformy dochodów publicznych Augusta miały wielki wpływ na późniejszy sukces Imperium. Zastąpił dawny system, w którym państwo nakładało okazjonalne i arbitralne podatki na prowincje jasnym systemem podatkowym, opartym na cenzusie populacji. W przeszłości taki system podatkowy tworzył liczne problemy, często urzędnicy musieli z własnych środków pokrywać wydatki. Ekwici zbierający podatki nie przejmowali się ich rozłożeniem na populacje. Byli zainteresowani zebraniem nadwyżki, ponad założoną kwotą poboru podatków, bo stanowiła ich zysk. Obywatele Rzymu i Italii płacili podatki pośrednie, podczas gdy podatki bezpośrednie były pobierane od prowincji. Struktura wydatków państwa również przeszła reformy, m.in. powstała zawodowa armia i nowoczesna administracja.
Podatki pośrednie obejmowały 4% podatek od ceny niewolnika, 5% podatek od dziedziczenia majątków o wartości ponad 100 000 sestercji przez osoby inne niż najbliżsi krewni, 1% podatek od towarów sprzedawanych na aukcji. Do tego dochodziły podatki lokalne na funkcjonowanie miast. Podatek bezpośredni był co roku ustalany osobno dla każdej prowincji. Pozwalało to kontrolować nastroje i nagradzać spokojne prowincje, w których postępuje romanizacja, niższymi podatkami. Dochody na rzecz państwa generowała również własność państwowa i princeps pokrywał część wydatków z własnych środków. Najważniejszym aktywem w posiadaniu Augusta, a po nim każdego następnego cesarza był Egipt. Po zdobyciu Egiptu przez Oktawiana Augusta był traktowany jako jego prywatna własność, oddana w zarząd republice. Okazjonalnie dochód również zapewniały wyprawy wojenne. Rzym zdobywał kolejne terytoria, konsolidując władze. Czasem rzymianie realizowali również karne ekspedycje na plemiona przy granicach imperium. Duży dochód z kampanii wojennych czasem skutkował nawet zaniechaniem poboru podatków, w szczególnie lojalnych prowincjach.
Pax Romana, czyli pokój rzymski
Oktawian August, korzystając z funkcjonalnego systemu fiskalnego, zainicjował kolejne reformy i inwestycje. Wprowadzenie armii zawodowej odegrało dużą rolę w utrzymaniu stabilności wewnętrznej i zabezpieczenia granic. Pax Romana, czyli pokój rzymski, nie oznaczał, że Imperium już nie realizowało ekspansji militarnej. Dla Rzymian pokój nie oznaczał, że nie trwają działania wojenne. Pokój to stan gdy przeciwnicy nie stanowią zagrożenia i zostali pokonani. W czasie panowania Augusta legiony dalej maszerowały, zdobywając kolejne ziemie. Marek Agrypa dokonał ekspansji na zachodzie Rzymu. W kilku kampaniach powiększono zakres terytorium o środkową Turcję i część Libii. Wzdłuż granic powstała grupa państw klienckich, zależnych od Imperium przekazujące trybut i wysyłające wojska posiłkowe, gdy Rzym tego oczekiwał.
To, co innowacyjne było w Pax Romana, to przekonanie elit i ludu, że dla Imperium korzystniejsze jest bogactwo i inne korzyści z ograniczenia zasięgu ekspansji, bardziej strategiczne ich ukierunkowanie. Względem bardziej ryzykownej ekspansji i ryzykowaniem upadkiem przeciążonego mocarstwa. Priorytetem stało się romanizowanie kolejnych ludów, rozwój prowincji i ich integracja z pozostałymi obszarami państwa. Stało się to szczególnie ważne po katastrofie w Lesie Teutoburskim. W 9 r. germańskie plemiona rozbiły trzy legiony, wraz z towarzyszącymi im wojskami pomocniczymi. Bunty w prowincjach granicznych i konieczność szybkiego odtworzenia sił spowodowały spore straty gospodarcze. Rzym utracił terytoria na wschód od Renu. Karne ekspedycje i lokalne ofensywy kolejnych legionów odbudowały szybko zaufanie do potęgi Rzymu. Uznano, że to wypadek przy pracy, barbarzyńcy dalej nie dysponują łącznie nawet ułamkiem populacji i sił potrzebnych, w konfrontacji z cywilizacją.
Boom gospodarczy ery Pax Romana
Pragmatyzm, stabilność, porządek i inwestycje okresu pryncypatu stworzyło złoty wiek cywilizacji europejskiej. Ponad 200-letni okres wzrostu gospodarczego, bezprecedensowego rozwoju infrastruktury i globalizacji handlu, udane kampanie wojenne to tylko część elementów składających się na sukces tej epoki. Rzym w szczytowym okresie, za panowania Trajana (98-117 r. n.e.) miał populację na poziomie ponad 70 milionów. Stanowiło to ponad 30% światowej populacji. Imperium miało nie tylko największą populację wśród państw starożytności, również największą przez następne wieki po swoim upadku. Cała Europa w średniowieczu w najlepszym okresie zbliżyła się do tego wyniku. Bezsprzeczny rozwój kultury i nauki w tym czasie wpłynął nieprawdopodobnie na całą Europę oraz basen Morza Śródziemnego, w takim stopniu, że każdy okres przez ponad tysiąc lat od upadku Imperium wzmożonej aktywności intelektualnej polegał na ratowaniu oraz rekonstrukcji dokonań Rzymu, a nie próbę wytworzenia czegoś nowego.
Rozwój infrastruktury, instytucji publicznej czy świątyń tworzył miejsca pracy dla obywateli. Malało znaczenie niewolnictwa, coraz częściej byli wyzwalani a udział niewolników w strukturze społeczeństwa. Standard życia Ekwitów, czyli średniozamożnych obywateli był wyższy od większości królów średniowiecza. Podobnie warunki życia plebejuszy, mimo że nie były zbyt komfortowe, pozwalały na stabilną egzystencję. Coś, co w średniowieczu będzie nieprawdopodobne. Rzym w tym czasie stał się tak rozwiniętym państwem, że najsilniejsze organizmy polityczne średniowieczne będą krainami rządzonymi przez watażków, w porównaniu z Imperium.
