Konwergencja Europy Środkowo-Wschodniej do państw Zachodnich postępuje sprawnie. Jednak jeżeli chcemy, aby sprawdził się scenariusz optymalny, musimy postawić na innowację i wzrost wartości dodanej. Ograniczenie wzrostu płac jest nie tylko niewystarczające, co po prostu niepożądane.
- Państwa Europy Środkowo-Wschodniej rozwijały się w latach 2004-2024 średnio o 3,2% rocznie. Trzykrotnie szybciej niż Zachód UE.
- Wzrost produktywności odpowiadał aż za 45% wzrostu PKB regionu, co pokazuje znaczenie modernizacji i inwestycji zagranicznych.
- Raport SGH przewiduje trzy scenariusze: optymistyczny (wyprzedzenie Zachodu), bazowy (redukcja luki do 10%) i ostrzegawczy (groźba regresu).
- Polska w scenariuszu pozytywnym mogłaby całkowicie zlikwidować lukę dochodową wobec Zachodu.
- Nakłady na B+R w regionie EŚW-11 są wyraźnie niższe niż średnia UE (2,2% PKB). Polska wypada szczególnie słabo. Korea Południowa inwestuje w B+R 5% PKB, USA 3,5%, Japonia 3,4%, a Chiny 2,6%.
- Według raportu Centrum Łukasiewicz wydatki na zbrojenia mogą stać się szansą na wzrost innowacyjności w Polsce.
Europa Środkowo-Wschodnia zbliża się do zachodu
Jak wskazują eksperci Polskiego Instytutu Ekonomicznego proces konwergencji gospodarczej państw Europy Środkowo-Wschodniej (EŚW-11) pozostaje jednym z kluczowych zjawisk w historii rozszerzonej Unii Europejskiej. Dane z lat 2004-2024 pokazują, że państwa regionu rozwijały się w tempie średnio 3,2% rocznie, czyli niemal trzykrotnie szybciej niż pozostałe państwa UE. Tam wzrost wynosił przeciętnie 1,2%. Najważniejszym motorem rozwoju okazała się rosnąca produktywność czynników produkcji. Odpowiadała ona za 45% wkładu we wzrost PKB, co wskazuje na znaczenie modernizacji, napływu inwestycji zagranicznych, adaptacji nowych technologii i wzmocnienia instytucji.
Zobacz także: Umowa UE z Meksyk jest ogromną szansą dla europejskich eksporterów. Niekoniecznie dla polskich
Raport SGH prezentuje trzy możliwe ścieżki dalszego rozwoju regionu. Scenariusz pozytywny zakłada, że w perspektywie najbliższych dekad PKB per capita w parytecie siły nabywczej przewyższy średnią dla reszty Europy o 2%. Liderami tego procesu byłyby Rumunia i Litwa, które już dziś notują jedne z najwyższych wskaźników wzrostu w całej UE. Warto wspomnieć, że Polska w tym wariancie mogłaby całkowicie zamknąć lukę dochodową wobec państw zachodnioeuropejskich.
W scenariuszu bazowym przewidywana jest dalsza poprawa, ale wolniejsza. Jedynie Litwa osiągnie poziom wyższy od średniej Europy Zachodniej, natomiast Polska zredukuje różnicę do około 10%. Trzeci scenariusz, nazwany ostrzegawczym, wskazuje na ryzyko odwrócenia dotychczasowych trendów i ponownego powiększania się przepaści rozwojowej. Coraz głośniej w debacie publicznej mówi się o konieczności zmiany wzrostu gospodarczego Polski, aby nie tracić tempa konwergencji. Jedną z propozycji przedstawiliśmy w: Konsensus Warszawski – nowy model wzrostu dla Polski i Europy.
Kluczowe czynniki wpływające na realizacje scenariuszy
Kluczowym czynnikiem, który może zdecydować o tym, który scenariusz się zrealizuje, są nakłady na badania i rozwój (B+R). Wydatki te pozostają w Europie Środkowo-Wschodniej wyraźnie niższe niż na Zachodzie. W 2023 roku średnia UE wyniosła 2,2% PKB, podczas gdy w USA sięgała 3,5%, w Japonii 3,4%, w Korei Południowej aż 5%, a w Chinach 2,6%. W regionie EŚW-11 wartości te oscylują poniżej unijnej średniej, co tworzy poważne bariery dla przyszłej konkurencyjności.
Warto wspomnieć, że Polska wypada przy tym wyjątkowo słabo, o czym traktuje raport Centrum Łukasiewicz: Potężny problem innowacyjności w Polsce. Większe nakłady nie przynoszą skutków. Jednak według Sieci Badawczej Łukasiewicz ostatnie wydatki na zbrojenia mogą być szansą dla polskiej innowacyjności. Eksperci przedstawili to w raporcie: Wojna motorem polskiego postępu. Wydatki na zbrojenia potrzebują reformy.
Zobacz także: Amerykański gigant automatyki inwestuje w Mysłowicach
Mario Draghi podkreśla, że fundamentem strategii rozwojowej Unii powinny być badania, innowacje i inwestycje w nową wiedzę. W jego raporcie z 2024 roku wskazano 383 rekomendacje mające wzmocnić pozycję gospodarczą UE. Rok później stopień ich realizacji pozostaje jednak niski. W pełni wdrożono zaledwie 11,2%, częściowo 20,1%, a niemal połowa znajduje się na etapie implementacji.
Największe postępy dotyczą obszarów związanych z surowcami krytycznymi (33,4% wdrożonych reform) i transportem (26,8%), co wiąże się z bezpieczeństwem łańcuchów dostaw i rozwojem elektromobilności. Znacznie gorzej wygląda sytuacja w dziedzinie energetyki i cyfryzacji, sektorach kluczowych dla nowoczesnej gospodarki, gdzie reformy postępują bardzo powoli.
Reformy cyfrowe są kluczowe dla państw naszego regionu
Dla państw EŚW-11 ma to szczególne znaczenie. Opóźnienia we wdrażaniu reform cyfrowych, energetycznych i innowacyjnych mogą pogłębiać istniejące różnice w stosunku do Europy Zachodniej. Region, który w ostatnich dwóch dekadach uchodził za motor konwergencji, staje dziś przed ryzykiem utraty dynamiki. W praktyce oznacza to, że jeśli inwestycje w B+R, innowacje i zieloną transformację nie zostaną przyspieszone, luka rozwojowa w ramach UE nie tylko pozostanie, ale może się powiększyć. W kontekście rewolucji AI i konkurencyjności międzynarodowej istotne znaczenie ma również cena energii, która w Polsce jest zbyt wysoka m.in. przez ciągłe oparcie na węglu i dotowanie sektora górniczego.
Zobacz także: Niemcy w panice. Polacy wracają z robót do Polski
W efekcie proces konwergencji, który przez 20 lat wzmacniał integrację Unii, może wejść w fazę stagnacji, a nawet regresu. Według ekspertów oznaczałoby to słabszą spójność wspólnoty, większe napięcia polityczne i mniejsze zdolności Europy do konkurowania z globalnymi rywalami takimi jak USA, Chiny czy Korea Południowa. Dla Polski i całego regionu oznacza to jedno. Aby utrzymać tempo nadrabiania dystansu wobec Zachodu, konieczne będzie oparcie strategii rozwoju na innowacjach, inwestycjach w badania i zdecydowanej modernizacji gospodarki. Samo duszenie płac nie wystarczy, oraz nie jest pożądane, w kontekście utrzymania konkurencyjności gospodarki.
