W latach 1975–1980 gospodarka Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej opierała się na intensywnym inwestowaniu w przemysł ciężki i modernizację infrastruktury, finansowaną głównie kredytami zagranicznymi. Program Edwarda Gierka zakładał szybkie uprzemysłowienie i wzrost konsumpcji, jednak w krótkim czasie ujawniły się skutki nierównowagi między produkcją a potrzebami rynku. Rosło zadłużenie, pogłębiały się braki towarów i spadała efektywność planowania centralnego. Zjawiska te wyznaczyły charakter całego okresu, prowadząc do kryzysu lat osiemdziesiątych.
- PRL pod koniec lat 70. zmagał się z ciągłym wzrostem zadłużenia zagranicznego, kolejne kredyty miały spłacać odsetki
- Zbudowane w pierwszej połowie lat 70. zakłady przemysłowe wymagały importu materiałów i surowców. Zamiast przełożyć się na poprawę bilansu handlowego, pogorszyły go
Reformy Gierka nie mogły zanegować sprzecznych mechanizmów gospodarczych
W drugiej połowie lat siedemdziesiątych Gierek utrzymywał kurs na szybkie uprzemysłowienie kraju, wykorzystując kredyty zagraniczne jako podstawowe źródło finansowania inwestycji. W tym czasie rozbudowywano przemysł ciężki, chemiczny i motoryzacyjny, powstawały nowe zakłady petrochemiczne, huty i fabryki samochodów, a także rozbudowywano infrastrukturę transportową. Duży nacisk położono na poprawę warunków bytowych, program budownictwa mieszkaniowego nabrał tempa, a państwo deklarowało zwiększenie nakładów na służbę zdrowia, edukację i kulturę. Polityka ta miała zapewnić obywatelom widoczny wzrost konsumpcji i poczucie, że Polska zmierza w stronę nowoczesności.
Jednak równolegle pojawiały się koszty tej strategii. Gigantyczne inwestycje często były źle przygotowane, nieefektywne lub zbyt kosztowne w eksploatacji. Importowane technologie nie zawsze pasowały do warunków gospodarczych PRL, a nowe zakłady miewały problemy z zaopatrzeniem w surowce. Kredyty, które miały finansować rozwój, zaczęły tworzyć spiralę zadłużenia. Ponadto polityka preferowania przemysłu ciężkiego odbywała się kosztem rolnictwa i produkcji towarów konsumpcyjnych. Modernizacja, którą obiecywał Gierek, coraz częściej odsłaniała swoje ciemne oblicze: rozrost biurokracji, marnotrawstwo środków i narastające uzależnienie od zachodnich banków. Gospodarka centralnie-planowana okazała się nieefektywna w rozwijaniu produkcji dóbr konsumpcyjnych. Ten system osiągał zadowalające efekty, tylko gdy skupiał się na rozwoju przemysłu ciężkiego. Te różnice zidentyfikowali już radzieccy ekonomiści w latach 60. jednak Gierek to zignorował.
Kryzys zadłużenia narastał z każdym kwartałem coraz wyraźniej
Jednak cena reform okazała się wysoka. Kredyty, które miały stanowić pomost do dobrobytu, szybko urosły do niebezpiecznych rozmiarów. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych Polska stała się jednym z najbardziej zadłużonych krajów bloku wschodniego. W 1980 roku dług przekroczył 24 miliardów dolarów, co w realiach tamtych czasów było sumą ogromną. Jeszcze w 1970 roku wynosił miliard dolarów, a w 1975 r. osiem miliardów. W ciągu pięciu lat do 1980 r. zadłużenie wzrosło trzykrotnie, natomiast realne koszty obsługi zadłużenia nawet pięciokrotnie.
Problemy pojawiły się w chwili, gdy światowy kryzys naftowy i wzrost cen surowców podniosły koszty importu. Polska musiała płacić więcej za energię i półprodukty, podczas gdy eksport nie nadążał z generowaniem dewiz. Brak konkurencyjnych towarów, niska jakość produkcji i centralne planowanie sprawiły, że kredyty nie zaczęły się zwracać. Zamiast tego narastały zaległości w spłacie zadłużenia wobec zachodnich banków. Nowe zakłady przemysłowe miały również proporcjonalnie dużo większe zapotrzebowanie na materiały, surowce i komponenty, generowało to kolejny wzrost importu, przy eksporcie pogrążonym w stagnacji.
Rząd próbował maskować trudności propagandą sukcesu. Telewizja pokazywała nowe zakłady, a gazety pisały o rekordach produkcyjnych. Jednak w codziennym doświadczeniu obywateli widać było rosnące problemy. Polska stawała się krajem, który żył na kredyt, a przyszłe pokolenia miały spłacać błędne decyzje lat siedemdziesiątych. Destabilizacja łańcuchów dostaw, przez ograniczenia portów PRL spowodowały kolejne straty i utrudniły obsługę zadłużenia.
Paradoksalna sytuacja dynamicznie rosnących miast
W miastach widać było równocześnie rozwój i narastającą frustrację. Z jednej strony powstawały wielkie osiedla mieszkaniowe, które miały być symbolem nowoczesności. Młode rodziny otrzymywały klucze do mieszkań z centralnym ogrzewaniem i łazienką, co faktycznie stanowiło krok naprzód wobec przedwojennych kamienic bez wygód.
Jednak codzienne życie komplikowały braki w zaopatrzeniu. Coraz trudniej było kupić mięso, masło czy cukier. Kolejki stawały się nieodłącznym elementem krajobrazu miejskiego. Mieszkańcy musieli organizować czas wokół poszukiwań towarów, praca w dzień, a wieczorem stanie w kolejce, by zdobyć cokolwiek.
Transport publiczny był przeciążony, a samochody produkowane w kraju, takie jak „maluchy” czy „polonezy”, trafiały głównie do uprzywilejowanych. Mimo haseł o dostatku, codzienność miejska coraz częściej opierała się na kombinowaniu, znajomościach i tzw. załatwianiu. Jakość wielu nowych produktów dostępnych dla zwykłych Polaków, pozostawiała wiele do życzenia. Pogłębiało to frustracje, zwłaszcza młodych, mimo że to o ich poparcie najsilniej zabiegał Edward Gierek. PRL zmagał się z problemem tożsamości, teoretycznie robotnicze państwo, które większym poparciem cieszy się wśród rolników, niż robotników.
Sytuacja wsi dużo lepsza niż za Gomułki, ale dalej zła
Wieś w tym okresie doświadczała zarówno nadziei, jak i rozczarowania. Gierek obiecywał rolnikom wsparcie i modernizację. Faktycznie część wsi zelektryfikowano, a do gospodarstw trafiały nowe maszyny rolnicze. Wzrosła liczba skupów, a rolnicy mieli teoretycznie lepszy dostęp do kredytów.
Jednak w praktyce system centralnego planowania hamował rozwój rolnictwa. Rolnicy musieli oddawać plony po ustalonych cenach, które często były nieopłacalne. Brakowało nawozów, pasz i części zamiennych do maszyn. Państwo preferowało duże państwowe gospodarstwa rolne, a prywatni rolnicy często czuli się traktowani jako konkurencja. W niektórych województwach, aktyw partyjny nawet prowadził akcje propagandowe wymierzone w rolników indywidualnych. Stanowiło to niebezpieczny precedens po czasach stalinizmu, ale te akcje zostały szybko wygaszone na polecenie Warszawy.
Na wsiach pogłębiało się poczucie, że obietnice rządu to tylko propaganda. Ludzie pracowali ciężko, a mimo to sklepy wiejskie świeciły pustkami. Rolnicy zaczynali sprzedawać część produktów na czarnym rynku, co jeszcze bardziej pogłębiało rozdźwięk między oficjalną a rzeczywistą gospodarką. Chociaż paradoksalnie poparcie dla władzy, było wyższe na wsi, niż w miastach. Narodziny opozycji wiejskiej były też niemożliwe w warunkach PRL.
Symbolem PRL stały się kolejki do sklepów
Najbardziej widocznym symbolem kryzysu lat 1975–1980 stały się puste półki. Początkowo brakowało towarów luksusowych, lecz z czasem zaczęło brakować podstawowych. Mięso stawało się dobrem deficytowym, podobnie jak kawa, papierosy czy czekolada. Nawet chleb i mąka w niektórych regionach pojawiały się z przerwami.
Kolejki przed sklepami rozciągały się na całe ulice. Ludzie stali godzinami, zapisując się na listy społeczne i organizując dyżury, by nie stracić miejsca. Władza tłumaczyła braki „przejściowymi trudnościami”, jednak każdy obywatel widział, że to system zawodzi. Narastające problemy z zaopatrzeniem odbijały się na produktywności, w zakładach pracy. Podkopywało to dodatkowo możliwości gospodarcze Polski w tym trudnym czasie.
W drugiej połowie dekady wprowadzano kartki na cukier, a w kuluarach mówiło się o planach reglamentacji mięsa. Pojawiło się poczucie upokorzenia: władza obiecywała dobrobyt, a zwykły człowiek walczył o kostkę masła. Narastała frustracja, która kilka lat później wybuchła falą strajków i powstaniem „Solidarności”.
Upadek ekipy Gierka i powstanie Solidarności
W drugiej połowie lat siedemdziesiątych władze PRL utrzymywały silną kontrolę nad życiem publicznym. Gierek starał się budować wizerunek przywódcy bliskiego ludziom, ale partia coraz bardziej opierała się na propagandzie sukcesu. Rosło niezadowolenie robotników, a cenzura i represje wobec opozycji ograniczały debatę społeczną. Powstawały jednak niezależne inicjatywy jak Komitet Obrony Robotników, Wolne Związki Zawodowe – które zyskiwały poparcie.
Kryzys gospodarczy przełożył się na nastroje społeczne. Podwyżki cen żywności w 1976 roku wywołały protesty w Radomiu i Ursusie. Brutalne tłumienie strajków podważyło wizerunek władzy, która obiecywała poprawę życia. Opozycja stopniowo się konsolidowała, a Kościół katolicki wzmacniał swoją pozycję jako instytucja niezależna od partii. Społeczeństwo coraz mniej ufało Gierkowi, choć formalnie pozostawał on u szczytu władzy.
Przełom nastąpił latem 1980 roku. Kolejne podwyżki i braki w zaopatrzeniu doprowadziły do fali strajków, kulminacją stały się protesty w Stoczni Gdańskiej. Tam narodziła się „Solidarność” pierwszy niezależny związek zawodowy w bloku wschodnim, który zjednoczył miliony pracowników. Partia, osłabiona gospodarczo i politycznie, zmuszona była do ustępstw. Gierek stracił stanowisko, a jego „druga Polska” zakończyła się kryzysem, który na trwałe odmienił historię PRL. Stanisław Kania i rozpoczęty „Karnawał Solidarności” stworzyły pozory zmian. Jednak władza przez cały czas szykowała się do zduszenia opozycji, niezdolna do rozwiązania problemów które wywołały te opozycję.
