Juliusz Cezar odegrał kluczową rolę w reformach i zmianach politycznych Republiki Rzymskiej. Realizacja przez niego programu Popularów, zmiany polityczne i śmierć w zamachu odcisnęły swoje piętno na historii świata. Następstwa polityki Cezara i jego śmierć w zamachu doprowadziły do ostatniego aktu republiki, przekształcenia jej w pryncypat a w dłuższym ujęciu czasu wprowadzenie Pax Romana. Reformy gospodarcze Cezara i jego współpracowników trwale odmieniły gospodarkę Rzymu. Były jednym z czynników przyczyniających się do stopniowego zaniku niewolnictwa i rozwoju epoki pryncypatu.
- Juliusz Cezar realizował aktywną politykę prospołeczną i wspierał jej realizacje nawet w trakcie kampanii Galijskiej
- Cezar uzdrowił patologiczny system nacisku w latyfundiach na niewolniczą siłę roboczą
Pierwszy konsulat i prospołeczna polityka Juliusza Cezara
Powstanie pierwszego triumwiratu wynikało z pogarszającej się wydolności ustroju i pragnienia stabilizacji, w połączeniu z osobistymi ambicjami. Cezar był młodym obiecującym politykiem, natomiast Krassus był prawdopodobnie najbogatszym obywatelem Rzymu. Jednak żaden z nich nie miał dużych sukcesów militarnych, niezbędnych do zyskania poparcia społeczeństwa. Konieczna była współpraca z Gnejuszem Pompejuszem Wielkim, zasłużonym dla republiki wojskowym. Mimo prywatnej antypatii między Krassusem a Pompejuszem współpraca była konieczna dla obu stron. W takich okolicznościach powstał I triumwirat. Należy pamiętać, że Cezar w tym układzie politycznym był najsłabszym ogniwem, relatywnie młody patrycjusz z dobrego rodu, ale bez osobistych dokonań czy dużego majątku. Cezar mógł najwyżej wykorzystać pokrewieństwo z Gajuszem Mariuszem i dobrą opinię wśród elit. W połączeniu z rolą arbitra między pozostałymi członkami triumwiratu odgrywał pewną rolę, ale słabszą od pozostałej dwójki.
Zobacz też: Zapomniane mocarstwo ekonomiczne. Gospodarka Bizancjum wyprzedzała swoje czasy
W 59 r. p.n.e. został konsulem republiki i wdrożył kilka istotnych reform. Poza ustawą o ulgach podatkowych dla Krassusa i przyznaniem ziemi weteranom Pompejusza wprowadził kilka kluczowych zmian. Na mocy Acta Diurna wymusił sprawozdania senatu z prac, sygnalizując jego odpowiedzialność przed opinią publiczną. Wprowadzona ustawa o wykupie gruntów i nieruchomości, pozwoliła na rozdysponowanie ich między weteranów legionu i ubogich proletariuszy. Finansowano te prospołeczne działania z łupów wojennych i kontrybucji z niedawno zdobytych prowincji, nie obciążając tym samym ludności Rzymu. Ustawa Lex Julia de repetundis ostatecznie stworzyła prawne możliwości zwalczania korupcji w prowincjach. Ustawa jasno zakazywała przyjmowania podarunków przez gubernatorów, w tym nawet jeśli pieniądze miały finansować wydatki lokalne. Wcześniej długotrwale walka z korupcją była uniemożliwiana przez powołane komisje ekwickie za czasów trybunatu ludowego Gajusza Grakchusa.
Juliusz Cezar podczas kampanii galijskiej dalej realizował program Popularów
Po zakończeniu konsulatu Juliusz Cezar otrzymał władzę prokonsularną nad wojskami w Galii, realizując dalsze podboje, najczęściej bez aprobaty senatu. W tym czasie, mimo że był zajęty walkami z kolejnymi plemionami i wdrażaniem administracji na kolejnych ziemiach angażował się w programy społeczne. W czasie trybunatu Publiusza Klodiusza wprowadzono redystrybucję zboża wśród ubogich, rozszerzając poprzedni system braci Grakchów. Wcześniej zboże było sprzedawane ubogim przez państwo po zaniżonej cenie, teraz było rozdawane ubogim. Sytuacja polityczna ulegała w tym czasie rosnącej destabilizacji. Republika z jednej strony nie była instytucjonalnie dostosowana do zarządzania już olbrzymim imperium, z drugiej strony prawo przestawało być traktowane poważnie. W ciągu ostatnich dekad nasiliła się przemoc polityczna, łamanie prawa przez najwyższych urzędników i mordy na teoretycznie nietykalnych urzędnikach jak Tyberiusz Grakchus. Dyktatura Sulli po zdobyciu Rzymu i jego optymackie reformy do końca pogrzebały autorytet instytucji republikańskich. Rzym wchodził w epokę walczących wodzów o terytorium i niestabilnych układów politycznych.
Zobacz też: Pisanki na Krecie? Święconka w Rzymie? Oto najlepsze wycieczki na Wielkanoc
Zasadzka i zniszczenie legionu oraz pięciu kohort w Galii zimą 55–54 r. p.n.e. wywołały w Rzymie poważne obawy dotyczące dowodzenia i kompetencji Cezara. Niedługo później zmarła jedyna córka Cezara i żona Pompejusza Wielkiego. Krassus zginął w czasie kampanii na Partów (Persów), która okazała się katastrofą. Triumwirat przestał istnieć. Cezar i Pompejusz wchodzili w coraz bardziej otwarty konflikt, a senat nie był zdolny do decyzji. Śmierć córki Cezara, będącej częścią małżeństwa politycznego była ostatecznym uderzeniem w stabilność układu. W 49 r. p.n.e. wybuchła wojna domowa. Cezar przekroczył Rubikon. Pompejusz i lojalne mu siły uciekły z Italii do Grecji. Cezar po kilku latach pokonał siły Pompejusza i jego sojuszników.
Dyktatura Juliusza Cezara i kolejne reformy
Od przekroczenia Rubikonu Juliusz Cezar był dyktatorem, technicznie uzyskał to stanowisko legalnie. System prawny i administracyjny Rzymu sprzed wojny domowej był już niemożliwy do odtworzenia. Senat przedłużał dyktaturę, a Cezar szanował jego prerogatywy w czasie trwania dyktatury. W republice rzymskiej dyktatura nie oznaczała obalenia ustroju, tylko stan zawieszenia części prawa na rzecz koncentracji władzy w rękach przywódcy na krótki czas, gdy państwo jest zagrożone. Degeneracja struktur republiki objawiła się gdy zaczął być zasypywany tytułami i zaszczytami. Najbardziej znanym zaszczytem jest nazwanie na jego cześć miesiąca, pierwotnie kwiecień zmieniono na Julius, później zmieniono nazwę lipca. W języku angielskim pod wpływem tego lipiec to July. Natomiast sierpień to August, na część Oktawiana Augusta. Zaszczyty w połączeniu z przedłużającą się dyktaturą spowodowały oskarżenia o chęć wprowadzenia boskiej monarchii. Stanowiło to główną przyczynę zamachu z 15 marca 44 r. p.n.e.
W okresie dyktatury Cezar dalej wdrażał reformy i realizował inwestycje publiczne. W celu rozwiązania kryzysu zadłużenia, trwającego od wojny ze sprzymierzeńcami z 90 r. p.n.e. wprowadził innowacyjny system prawny. Na jego mocy, aby zaciągnąć długi, trzeba było posiadać grunty w Italii. Pozwoliło to na redukcję zadłużenia i wzrost cen gruntów, stanowiących zabezpieczenie większości długów z przeszłości. Prawo pozwalało również na spłatę zadłużenia w towarach. System redystrybucji zboża został tymczasowo zredukowany, natomiast wprowadzono specjalne dodatki dla rodzin wielodzietnych. Rozpoczęto duże programy robót publicznych, by dać zatrudnienie ubogim. Cezar wprowadził ustawę, na mocy której zatrudnienie w latyfundiach musi w minimum 30% wynikać z zatrudnienia ludzi wolnych bądź wyzwoleńców. Mimo wielu postępowych reform, wymierzonych w ograniczenie znaczenia niewolnictwa, dalej państwo traktowało byłych niewolników jako obywateli drugiej kategorii. Byli wykluczeni z części praw, dostępu do pomocy państwa i uczestnictwa w życiu politycznym.
Śmierć Cezara i następstwa
W ostatnich miesiącach rządów Cezar zaczął tracić kontakt z rzeczywistością. Cudem trybuni ludowi udaremnili próbę nadania mu tytułu Rexa (króla). Nie udało się zablokować nadania mu stanowiska dożywotniego dyktatora, 15 lutego 44 r. p.n.e. w następstwie przygotowania do zamachu jako tyranobójstwa weszły w ostatnią fazę. Grupa wpływowych senatorów jak Gajusz Treboniusz czy Gajusz Kasjusz i Marek Juniusz Brutus zdecydowała się na naruszenie największej świętości republiki – mord w senacie. Uważali, że realnie ratują republikę. Zabójstwo Cezara 15 marca stanowiło jednak akt końcowy republiki. Po wojnach domowych stało się jasne, że nie da się odtworzyć starego systemu. Oktawian August, zamiast tworzyć monarchię, powołał do życia pryncypat, łącząc zreformowane instytucje republiki z oświeconą dyktaturą.
