Luka VAT w Polsce zaczyna topnieć. Budżet łapie oddech

Luka VAT w Polsce, ponownie się zmniejsza. Tak wynika z najnowszych analiz opartych na raporcie Komisji Europejskiej, do których odwołuje się Polski Instytut Ekonomiczny.  Eksperci podkreślają, że tak silne wahania luki VAT w ostatnich latach nie są zjawiskiem przypadkowym. Odzwierciedlają one zarówno zmiany koniunkturalne, jak i efekty stopniowych reform systemowych, które dojrzewają w administracji skarbowej oraz po stronie podatników.

• Pogorszenie w 2023 r. było skutkiem spowolnienia PKB i spadku konsumpcji,
• W 2023 r. luka VAT w UE wzrosła do 9,5 proc. potencjalnych wpływów,
• Najniższą lukę VAT miały Austria, Finlandia i Cypr,
• Najwyższe luki odnotowano w Rumunii i na Malcie,
• Polska była wśród krajów z największym wzrostem luki VAT r/r w 2023 r,
• Dane za 2024 r. wskazują na poprawę ściągalności VAT w Polsce.

Gospodarka a luka VAT, czyli dlaczego 2023 r. był tak trudny?

Pogorszenie sytuacji w 2023 r. miało w dużej mierze charakter cykliczny. Polska gospodarka niemal zatrzymała się – realny wzrost PKB wyniósł zaledwie 0,2 proc., czyli aż o 5 pkt proc. mniej niż rok wcześniej. Jednocześnie realna konsumpcja gospodarstw domowych spadła do –0,3 proc., co bezpośrednio przełożyło się na słabsze wpływy z podatków pośrednich.

Po silnym pogorszeniu w 2023 r., kiedy luka VAT wzrosła do 16,0 proc. (z 11,2 proc. w 2022 r.), w 2024 r. spadła ona do 10,9 proc. według szybkiego, wstępnego szacunku. Choć dane za 2024 r. mają charakter preliminarny i mogą jeszcze zostać skorygowane, kierunek zmian jest jednoznaczny: warunki ściągalności VAT w Polsce wyraźnie się poprawiają.

Jak wskazują analizy PIE, istotną rolę odegrały również zmiany strukturalne w gospodarce. Udział sektora usług wzrósł do 64,4 proc., a to właśnie usługi – szczególnie te świadczone lokalnie i w modelach rozproszonych – charakteryzują się relatywnie wyższym ryzykiem niezgodności podatkowej. Dodatkowym obciążeniem była rosnąca liczba upadłości przedsiębiorstw, co zwiększyło skalę nieściągalnych zobowiązań podatkowych i automatycznie podniosło lukę VAT.

Luka VAT w Polsce na tle Unii Europejskiej

Polska nie była odosobniona. Dane Komisji Europejskiej pokazują, że w 2023 r. luka VAT w całej Unii Europejskiej wzrosła do 128 mld euro, czyli 9,5 proc. potencjalnych wpływów. Oznacza to pogorszenie rok do roku o 1,6 pkt proc., a mediana luki VAT w państwach członkowskich zwiększyła się z 7,3 proc. do 8,2 proc. Mapa UE ujawnia jednak ogromne różnice pomiędzy krajami. Najlepsze wyniki osiągały państwa o stabilnych systemach podatkowych i wysokim poziomie cyfryzacji administracji:

•  Austria – 1 proc.
• Finlandia – 3 proc.
• Cypr – 3,3 proc.

Na drugim biegunie znalazły się kraje z trwałymi problemami strukturalnymi:

• Rumunia – 30 proc.
• Malta – 24,2 proc.

Jeśli chodzi o zmiany rok do roku, Polska znalazła się w grupie państw z największym wzrostem luki VAT w 2023 r. (+4,8 pkt proc.), obok Irlandii, Estonii i Węgier. Jednocześnie część krajów – m.in. Chorwacja, Słowenia i Cypr – odnotowała wyraźną poprawę.

Wyraźna poprawa sytuacji w 2024 roku

Wstępne dane za 2024 r. przynoszą jednak znacznie bardziej optymistyczny obraz. Jak wskazuje Polski Instytut Ekonomiczny, poprawa wynika nie tylko z lepszej koniunktury, ale także z ograniczenia czynników strukturalnych podnoszących lukę VAT. Liczba upadłości firm spadła o 3,2 proc., co zmniejszyło straty wynikające z niewypłacalności podatników.

Zobacz także: Katowice Airport rozbuduje terminal. Podwajają przepustowość

Równolegle maleje tzw. luka polityczna VAT, czyli część ubytku dochodów wynikająca z decyzji ustawowych dotyczących stawek obniżonych i zwolnień. W Polsce VAT policy gap spadła z 53,6 proc. w 2022 r. do 50,8 proc. w 2023 r. oraz 49,8 proc. w 2024 r. Jest to jeden z największych spadków w całej Unii Europejskiej i sygnał stopniowego porządkowania systemu podatkowego.

Eksperci PIE oraz autorzy raportu Komisji Europejskiej są zgodni, żę wyniki z 2024 r. to efekt nałożenia się dwóch procesów. Z jednej strony mamy stabilizację gospodarczą i odbicie popytu, z drugiej – dojrzewanie reform wdrażanych w ostatnich latach w administracji skarbowej. Lepsza analityka ryzyka, większa wymiana danych i rosnąca świadomość podatników zaczynają przynosić trwałe efekty.

Cyfryzacja kluczem do dalszego ograniczania luki VAT

W dłuższym horyzoncie decydujące znaczenie ma cyfryzacja rozliczeń podatkowych. Raporty Komisji Europejskiej i analizy Polskiego Instytutu Ekonomicznego wskazują jednoznacznie na kluczową rolę takich narzędzi jak e-fakturowanie, e-raportowanie czy struktury JPK/SAF-T. Skracają one dystans między momentem transakcji a jej analizą pod kątem ryzyka podatkowego.

Zobacz także: Europa z wypełnionymi magazynami gazu i bez presji cenowej

Coraz większe znaczenie ma również wykorzystanie danych od dostawców usług płatniczych w handlu transgranicznym oraz rozwój płatności bezgotówkowych. Im silniejszy „ślad transakcyjny”, tym mniejsze pole do nadużyć i większa skuteczność administracji skarbowej.

Luka VAT w Polsce i ostrożny optymizm

Choć dane za 2024 r. pozostają wstępne, wszystko wskazuje na to, że luka VAT w Polsce ponownie wchodzi w trend spadkowy. Jeżeli stabilizacja gospodarcza utrzyma się, a cyfryzacja systemu podatkowego będzie konsekwentnie rozwijana, możliwe jest dalsze zbliżanie się do najlepszych wyników obserwowanych w krajach Europy Zachodniej. To dobra wiadomość nie tylko dla finansów publicznych, ale także dla uczciwych przedsiębiorców i całej gospodarki.