Kto zyskał na trzech dekadach wzrostu w Niemczech? Ani najbiedniejsi, ani najbogatsi [BADANIE]

Analiza nierówności dochodowych w Niemczech pokazuje, że przez trzy dekady wzrostu gospodarczego najbardziej zyskała klasa średnia i wyższa klasa średnia. Tymczasem dochody biedniejszej połowy społeczeństwa oraz co zaskakujące najzamożniejszego 1 proc. praktycznie nie zmieniły się od 1992 roku.

• Badanie opiera się na szerokiej definicji dochodu (przed podatkami, po składkach), co pozwala precyzyjniej mierzyć nierówności niż same dane ankietowe.
• Niemcy mają relatywnie niski poziom nierówności; struktura dochodów bardziej przypomina Francję niż USA, choć dochody w obrębie top 10 proc. są mocno skoncentrowane.
• Nierówności rosły do 2008 roku, a po kryzysie zaczęły spadać. Trend ten był związany m.in. z poprawą sytuacji na rynku pracy oraz wprowadzeniem płacy minimalnej.
• W długim okresie najwięcej zyskała klasa średnia i zwłaszcza wyższa klasa średnia. To te grupy znacząco poprawiły swoje dochody względem reszty społeczeństwa.

Nierówności dochodowe w Niemczech, czyli nierówności jakiego dochodu?

Zanim przejdziemy do analizy nierówności dochodowych w Niemczech, trzeba precyzyjnie określić, jaki rodzaj dochodu będzie przedmiotem badania. Stefan Bach, Charlotte Bartels i Theresa Neef w pracy „The distribution of national income in Germany, 1992–2019” analizują dochód narodowy w ujęciu przed opodatkowaniem i transferami rządowymi, ale po uwzględnieniu składek na ubezpieczenia społeczne oraz wypłat z tego systemu. Do ustalenia jego wielkości badacze wykorzystali informacje pochodzące z ankiet, ale również dane z rachunków narodowych oraz dane podatkowe, dzięki czemu ich ustalenia dotyczące skali nierówności są znacznie dokładniejsze, niż np. te znajdujące się na stronie Eurostatu, które opierają się tylko na informacjach pochodzących z ankiet. Dochód przed podatkami i transferami można interpretować jako dochód z czynników produkcji, czyli najprościej mówiąc wynagrodzenie za pracę, zwrot z kapitału oraz pochodne. 

Zobacz także: Kto się urodził biedny, biednym zostanie? O spadku mobilności społecznej w Niemczech [BADANIE]

Ze względu na rozbudowane publiczne systemy zabezpieczenia społecznego, które w wielu krajach w dużej mierze zastąpiły instytucje prywatne, dochód narodowy w takiej definicji obejmuje również przepływy związane z ubezpieczeniami społecznymi. Gdyby je pominąć, wyniki byłyby trudne do interpretacji. Emeryci, stanowiący znaczną część populacji, wykazywaliby bardzo niskie dochody rynkowe, co sztucznie zawyżyłoby poziom nierówności. Dodatkowo brak uwzględnienia systemów ubezpieczeń społecznych mocno utrudniłby porównania międzynarodowe.

W Stanach Zjednoczonych, gdzie sektor publiczny jest relatywnie niewielki, znaczną rolę odgrywają prywatne systemy emerytalne. Z tego powodu, gdyby nie uwzględniać państwowych emerytów, kraj ten mógłby wypadać jako jeden z najbardziej równych na świecie — podczas gdy w innych krajach znaczna część nie otrzymywałaby nic, ponieważ nie jest ona ubezpieczona na starość prywatnie, tak w USA miałaby one nieniskie dochody. 

Nierówności w Niemczech są niskie. Kraj bardziej przypomina Francję niż USA

Oto co badaczom udało się ustalić. Po pierwsze, obecny poziom nierówności dochodowych w Niemczech jest relatywnie niski. Struktura podziału dochodów znacznie bardziej przypomina tę charakterystyczną dla egalitarnej Francji niż dla silnie spolaryzowanych Stanów Zjednoczonych. Poniższa tabela przedstawia udziały poszczególnych grup w całkowitym dochodzie narodowym Niemiec w 2019 roku. Z danych wynika, że biedniejsza połowa populacji, klasa średnia oraz najlepiej wynagradzane 10 proc. mieszkańców osiągają odpowiednio 20,3 proc., 44,94 proc. oraz 34,76 proc. całkowitego dochodu wytworzonego w ich kraju.

Zobacz także: Niemcom zaciska się fiskalna pętla na szyi. Potrzebne zdecydowane działania [ANALIZA]

Dla porównania analogiczne wartości dla Francji wynoszą 20,6 proc., 45,5 proc. i 33,9 proc., a dla Stanów Zjednoczonych – 13,6 proc., 40,7 proc. i 45,7 proc. Co jednak szczególnie intrygujące, w obrębie najbogatszych 10 proc. Niemcy bardziej upodabniają się do Stanów Zjednoczonych. Dochody są tam wyjątkowo silnie skoncentrowane na samym szczycie rozkładu. Z tabeli wynika, że najzamożniejsze 0,01 proc. mieszkańców uzyskuje aż 2,63 proc. dochodu narodowego. Dla porównania, we Francji udział ten wynosi 1,2 proc. (najnowsze dostępne dane dotyczą 2014 roku), a w Stanach Zjednoczonych – 3,9 proc.

Biedniejsze połowa społeczeństwa zubożała, ale potem nadrobiła straty

Nierówności w Niemczech w ostatnich trzech dekadach uległy dwóm poważnym zmianom, które w dużej mierze zniosły siebie nawzajem. Najpierw od 1992 roku do wielkiego kryzysu finansowego 2008 roku nierówności dochodowe u naszego zachodniego sąsiada dość szybko rosły. W celu unaocznienia tych zmian poniżej na czterech wykresach przedstawiono, jak zmieniał się średni dochód członków czterech grup dochodowych: najbiedniejszej połowy, klasy średniej (od 50 do 90 percentyla), wyższej klasy średniej (od 90 do 99 percentyla) oraz najbogatszego 1 proc. 

Zobacz także: Socjalistyczne Niemcy pokazują, że nawet kosztowne reformy nie zatrzymają spadku populacji [ANALIZA]

Z danych wynika, że początkowo biedniejsza połowa niemieckiego społeczeństwa stale ubożała. W 1992 roku osoby należące do tej grupy osiągały realny średni roczny dochód na poziomie 14 300 euro w cenach z 2015 roku. W 2007 roku było to już tylko 12 400 euro, czyli niemal 14 procent mniej. W tym samym czasie pozostałe grupy społeczne albo bogaciły się wolniej, jak klasa średnia, albo szybciej, jak wyższa klasa średnia, albo przynajmniej utrzymywały dochody na stabilnym poziomie, jak najbogatszy 1 procent.

W efekcie relatywna pozycja biedniejszej połowy społeczeństwa jeszcze bardziej się pogorszyła. Jej udział w całym dochodzie narodowym Niemiec spadł z ponad 22 proc. do poniżej 18 proc. w omawianym okresie. Ekonomiści wskazują, że za tą zmianą stoi silne osłabienie pozycji negocjacyjnej pracowników, szczególnie tych mniej wykwalifikowanych. Wynikało to z drastycznego spadku znaczenia związków zawodowych, dość wysokiego potransformacyjnego bezrobocia oraz pojawienia się realnego zagrożenia przenoszenia miejsc pracy do Europy Wschodniej. 

Zobacz także: Mercedes przenosi produkcję do Polski. Zatrudnią Polaków, a Niemców zwolnią

Po kryzysie finansowym trend się odwrócił i najmniej zamożni zaczęli szybko się bogacić. Nierówności dochodowe w Niemczech zaczęły spadać, choć nie wróciły one całkowicie do poziomu z 1992 roku. W 2019 roku przeciętny członek biedniejszej połowy populacji zarabiał realnie już ponad 16 tys. euro rocznie. Za tę zmianę ponownie odpowiadało to, co działo się na rynku pracy. Badacze podkreślają przede wszystkim znaczenie upowszechnienia sektorowych płac minimalnych, a następnie wprowadzenia ogólnokrajowej płacy minimalnej w 2015 roku.

Najlepiej finansowo poradziła sobie klasa średnia

Warto zauważyć, że na wcześniejszym wzroście nierówności najbardziej zyskała klasa średnia oraz wyższa klasa średnia. Ta pierwsza wyraźnie poprawiła swoją względną pozycję — jej udział w dochodzie narodowym wzrósł z mniej niż 43 procent w 1992 roku do niemal 45 procent w 2019 roku. W ujęciu bezwzględnym najmocniej zyskała wyższa klasa średnia. Przeciętny dochód jej członka zwiększył się w analizowanym okresie z 77 400 do 101 700 euro, czyli o prawie 32 procent.

Zobacz także: Jak Niemcy poradziły sobie ze zjednoczeniem?

To o tyle interesujące, że w wielu innych krajach wzrost nierówności napędzał przede wszystkim wzrost znaczenia najbogatszego 1 procenta. W Stanach Zjednoczonych w latach 1992–2019 udział tej grupy w dochodzie narodowym wzrósł z 14,7 do 19 procent. Z kolei w Niemczech w 2019 roku wyniósł on 12,91 procent i był nieznacznie niższy niż trzy dekady wcześniej. W ujęciu absolutnym dochody najbogatszego 1 procenta oczywiście wzrosły, co widać na omawianym wcześniej wykresie, lecz tempo tego wzrostu było wyraźnie wolniejsze niż w przypadku pozostałych grup dochodowych.