Bogaci Polacy trzymają za granicą 11% PKB. To ani mało, ani dużo [BADANIE]

Zgodnie z najnowszymi szacunkami zagraniczny majątek należący do najbogatszych mieszkańców świata, w 2023 roku osiągnął 13 bilionów dolarów. W przypadku Polski skala zjawiska pozostaje umiarkowana, jednak w ostatnich latach wyraźnie się zwiększyła.

• Wartość zagranicznego majątku najbogatszych sięga globalnie 13 bilionów dolarów. Z kolei aktywa trzymane przez najbogatszych Polaków za granicą wynoszą już ok. 89 mld dolarów. 
• Międzynarodowa współpraca znacząco ograniczyła skalę unikania opodatkowania poprzez lokowanie majątku w rajach podatkowych, lecz nie wyeliminowała motywów podatkowych całkowicie.

• Skala zagranicznego majątku silnie różni się między krajami, od mniej niż 5 proc. PKB w Korei Południowej po ponad 80 proc. PKB w Grecji.

Czym jest zagraniczny majątek?

Zagraniczny majątek (ang. offshore wealth) w niniejszym artykule definiuję jako całość aktywów finansowych posiadanych przez osoby fizyczne, a ulokowanych poza krajem ich zamieszkanie. Z perspektywy tej definicji kluczowe znaczenie ma miejsce przechowywania aktywów, a nie ich charakter. Jeżeli Polak kupi akcje amerykańskiej spółki za pośrednictwem XTB, wówczas stanowią one jego majątek krajowy. Natomiast w sytuacji, gdy posiada on akcje przedsiębiorstwa notowanego na GPW, lecz udziały te są zdeponowane na rachunku bankowym w Szwajcarii, mamy do czynienia z zagranicznym majątkiem.

Zobacz także: Im większy majątek, tym większa satysfakcja z życia, ale nie dotyczy to milionerów [BADANIE]

Dlaczego bogaci trzymają majątek za granicą? Obecnie nie wiadomo

Posiadanie aktywów poza krajem zamieszkania samo w sobie nie jest nielegalne ani nie musi być podszyte nieuczciwymi intencjami. Bardzo zamożni ludzie mogą chcieć skorzystać z usług zagranicznych podmiotów, które są niedostępne w ich kraju zamieszkania albo oferowane na znacznie mniej korzystnych warunkach. Przykładowo rynki finansowe w Polsce są wyraźnie mniej rozwinięte niż choćby w Stanach Zjednoczonych, co sprawia, że zamożny Polak może być zainteresowany ulokowaniem części kapitału za granicą. Kluczowe znaczenie ma jednak to, aby od dochodów generowanych przez takie aktywa płacić podatek dochodowy w kraju zamieszkania oraz, jeżeli taki obowiązek istnieje, regulować również podatek majątkowy w miejscu, w którym aktywa są ulokowane.

W praktyce jednak przenoszenie aktywów za granicę bywa wykorzystywane w celach niezgodnych z prawem, przede wszystkim do unikania opodatkowania. Zwłaszcza przed wdrożeniem Wspólnego Standardu Raportowania w państwach na całym świecie oraz amerykańskiej ustawy FATCA w drugiej dekadzie XXI wieku zagraniczne aktywa były w dużej mierze poza zasięgiem administracji podatkowych i w praktyce często nie były opodatkowane. Według szacunków, na które powołują się badacze stojący za raportem „Global Offshore Wealth, 2001–2023”, w latach 2007–2008 aż 90–95 proc. takiego majątku nie było zgłaszane żadnym organom podatkowym. 

Zobacz także: Mężczyźni w UE gromadzą majątki. Coraz bardziej zostawiają kobiety w tyle

Obecnie sytuacja wygląda już inaczej. Zamożni nadal wykorzystują zagraniczne struktury do ukrywania majątku, lecz skala tego zjawiska jest wyraźnie mniejsza niż w przeszłości. Przykładowo w Danii, po wdrożeniu Wspólnego Standardu Raportowania w 2017 roku, „zaledwie” 17 proc. zagranicznego majątku finansowego posiadanego przez rezydentów tego kraju pozostaje ukryte przed organami podatkowymi. Sami badacze wskazują, że aktualnie względy podatkowe nie mogą być głównym powodem przechowywania przez bogatych tego świata majątku za granicą. 

Zagraniczny majątek wynosi 12 proc. PKB i nie ulega zmianom

Według ustaleń autorów raportu „Global Offshore Wealth, 2001–2023” aktywa zagraniczne w 2023 roku wyniosły 13 bln dolarów, co odpowiadało ok. 12 proc. globalnego PKB. Jak pokazuje zamieszczony poniżej wykres, relacja między wielkością światowej gospodarki a wartością majątku przechowywanego za granicą pozostaje stabilna w długim okresie. Analitycy wskazują ponadto, że wahania wartości zagranicznych aktywów  względem PKB w ostatnich dekadach wynikały głównie ze zmian cen aktywów finansowych, a nie z przepływów kapitału. Przykładowo szybki wzrost udziału zagranicznego majątku w globalnym PKB w latach 2018–2021 był w dużej mierze efektem hossy na rynkach akcji.

Zobacz także: Upadł producent autobusów w Lublinie. Władze miasta mają problem

Grecy za granicą mają 80 proc. PKB, a Polacy 11 proc. PKB

Z drugiej strony warto zauważyć, że istnieją spore różnice między krajami, jeżeli chodzi o wielkość aktywów zagranicznych. Jak wspomniałem wcześniej globalna średnia w 2023 roku wyniosła 12 proc. Jednakże w tym samym roku zamożni Grecy mieli zagraniczny majątek warty ponad 80 proc. ichniejszego PKB. Z drugiej strony mamy Koreę Południową, której mieszkańcy poza granicami państwa trzymają zaledwie kilka proc. ichniejszego PKB.

Na poniższym wykresie widoczna jest również Polska, która na tej płaszczyźnie doświadczyła znaczących zmian. W 2007 roku zagraniczny majątek nie przekraczał nawet 1 proc. PKB, natomiast w 2023 roku sięgał już 11 proc. PKB kraju, a więc jedynie nieznacznie mniej niż średnia. W ujęciu nominalnym oznacza to, że zagraniczny majątek należący do najbogatszych Polaków wyniósł ok. 89 mld dolarów. Przyczyny tak dużego wzrostu, zgodnie z wiedzą autora, nie zostały dotąd zbadane. Wzrost zagranicznego aktywów może wynikać zarówno z dynamicznego przyrostu majątku najzamożniejszych w ostatnich dekadach, jak i ze zmian w otoczeniu podatkowym.

Zagraniczny majątek pozostaje zagadką

Całość tych ustaleń prowadzi do wniosku, że zagraniczny majątek stał się trwałym elementem współczesnej gospodarki światowej. Choć w przeszłości był on w dużej mierze wykorzystywany do unikania opodatkowania, rozwój międzynarodowej współpracy podatkowej wyraźnie ograniczył skalę tego zjawiska. Nie oznacza to jednak, że motywy podatkowe całkowicie zniknęły. Ponadto przyczyny dużych różnic między krajami na analizowanej płaszczyźnie, jak i stabilnego zaingerowania trzymaniem majątku za granicą przez bogatych tego świata są mało zbadane. Na tym tle szczególnie interesujący pozostaje przypadek Polski, gdzie w ostatnich kilkunastu latach nastąpił gwałtowny i niewyjaśniony wzrost zainteresowania zagranicznymi centrami finansowymi.