Rekordowy budżet UE zmienia reguły gry. Miliardy euro na nową Europę

Unia Europejska wchodzi w decydującą fazę rozmów o swojej finansowej przyszłości. W 2027 r. wygasają obecne Wieloletnie Ramy Finansowe, a zaprezentowana przez Komisję Europejską propozycja nowego budżetu UE na lata 2028–2034 jest bezprecedensowa zarówno pod względem skali, jak i ambicji. Blisko 2 bln euro, nowe fundusze centralne i wyraźny zwrot w stronę konkurencyjności mają zadecydować o tym, czy Europa utrzyma swoją pozycję w globalnej rywalizacji gospodarczej i technologicznej.

• budżet UE na lata 2028–2034 ma wynieść rekordowe 1,98 bln euro,
• wydatki UE odpowiadają średnio 1,26 proc. dochodu narodowego brutto Wspólnoty,
• niemal jedna czwarta budżetu UE trafi na konkurencyjność gospodarki,
• Europejski Fundusz Konkurencyjności otrzyma 234 mld euro,
• czyste technologie uznano za kluczowy element nowego budżetu UE,
• środki na badania i innowacje w Horyzoncie Europa wzrosną do 175 mld euro,
• Fundusz Innowacyjny zwiększy budżet z ok. 15 do 41 mld euro,

Budżet UE większy niż kiedykolwiek

Jak podaje Polski Instytut Ekonomiczny, według propozycji Komisji Europejskiej łączna wartość nowych Wieloletnich Ram Finansowych wynosi 1,98 bln euro w cenach bieżących, co odpowiada średnio 1,26 proc. dochodu narodowego brutto UE w latach 2028–2034. Nominalnie oznacza to najwyższy poziom wydatków w historii Unii Europejskiej.

Zobacz także: Wenezuela pod ostrzałem! Nicolas Maduro został pojmany!

Nowy budżet UE ma być jednocześnie bardziej elastyczny i prostszy w obsłudze. Komisja zapowiada zwiększenie możliwości przesuwania środków pomiędzy instrumentami, szybsze reagowanie na kryzysy oraz uproszczenie zasad dostępu do finansowania – zarówno dla państw członkowskich, jak i dla biznesu oraz sektora badawczo-rozwojowego. Struktura budżetu została oparta na czterech filarach:

1. europejski model społeczny i jakość życia,
2. konkurencyjność, dobrobyt i bezpieczeństwo,
3. Globalna Europa,
4. administracja UE.

Czyste technologie w centrum nowego budżetu UE

Jednym z kluczowych priorytetów nowego budżetu UE ma być rozwój przemysłu czystych technologii (clean tech). Obejmuje on zarówno nisko- i zeroemisyjne procesy przemysłowe w sektorach energochłonnych, jak i cały łańcuch czystej energii – od wytwarzania po końcowe wykorzystanie. Komisja Europejska traktuje clean tech jako narzędzie realizacji trzech strategicznych celów:

• wzmacniania konkurencyjności gospodarki UE,
• zwiększania bezpieczeństwa energetycznego i technologicznego,
• realizacji polityki klimatycznej i transformacji energetycznej.

Ten kierunek jest spójny z analizami m.in. Bruegel, Międzynarodowej Agencji Energetycznej oraz OECD, które wskazują, że bez silnej bazy przemysłowej w obszarze czystych technologii Europa będzie trwale zależna od importu technologii z USA i Azji.

Europejski Fundusz Konkurencyjności – nowe centrum finansowania

Głównym narzędziem wsparcia konkurencyjności w nowym budżecie UE ma być Europejski Fundusz Konkurencyjności (EFK). Jego celem jest koncentracja i uproszczenie finansowania strategicznych technologii oraz mobilizacja kapitału publicznego i prywatnego. EFK ma wchłonąć część istniejących instrumentów, w tym InvestEU, i dysponować alokacją 234 mld euro. Środki mają wspierać m.in.:

• dekarbonizację przemysłu i czystą transformację,
• transformację cyfrową,
• zdrowie i biotechnologię,
• rolnictwo i bioekonomię,
• obronność oraz sektor kosmiczny.

Jednocześnie finansowanie clean tech nie zostanie całkowicie skupione w jednym funduszu. Wynika to z przekrojowego charakteru sektora, który łączy politykę przemysłową, energetyczną, badawczą i bezpieczeństwa. Dodatkową rolę odegrają krajowe mechanizmy pomocy publicznej, w tym instrumenty przewidziane w ramach CISAF.

Polska wciąż poniżej swojego potencjału

Dotychczasowe doświadczenia pokazują, że Polska nie wykorzystuje w pełni możliwości, jakie daje centralny budżet UE. W programie Horyzont 2020 udział Polski w pozyskanych środkach wyniósł 1,21 proc., podczas gdy jej udział w unijnym PKB sięgał 3,2 proc. W programie Horyzont Europa wskaźnik ten wzrósł do 1,57 proc., ale nadal był niemal trzykrotnie niższy niż udział Polski w PKB UE-27.

Szczególnie słabo Polska wypada w prestiżowych grantach Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERC). Nieco lepsze wyniki notowano w programach EIT KIC, jednak przy znacznie mniejszej skali finansowania. W Funduszu Innowacyjnym finansowanym z EU ETS Polska pozyskała 429 mln euro, czyli 3,3 proc. całości środków.

Zobacz także: PLAKO Systems zamknął rok wzrostem i rozszerzeniem portfela realizacji

Problemem pozostaje jednak struktura beneficjentów – dominują projekty realizowane przez podmioty z kapitałem zagranicznym, w tym koncerny z Francji, Korei Południowej, Szwecji i Hiszpanii. Ten trend rodzi poważne pytania o realny wpływ funduszy UE na rozwój krajowego zaplecza technologicznego i przemysłowego w naszym kraju.

Negocjacje budżetu UE: spór o pieniądze i władzę

Rok 2026 będzie kluczowy dla kształtu nowego budżetu UE. Część państw północnych – m.in. Holandia, Szwecja i Finlandia – sprzeciwia się dalszemu zadłużaniu UE, a Austria i Holandia postulują ograniczenie wielkości budżetu. Z kolei państwa Europy Środkowo-Wschodniej obawiają się połączenia polityki spójności i WPR w jedną pulę środków. Polska, podobnie jak inne kraje regionu, domaga się:

• większego wpływu państw członkowskich na wydatkowanie środków,
• zagwarantowania równowagi geograficznej w alokacji funduszy.

Choć sama idea Europejskiego Funduszu Konkurencyjności nie budzi większych kontrowersji, jego szczegółowa konstrukcja może stać się jednym z głównych punktów spornych w negocjacjach.