Darmowe leki, kosztowne konsekwencje? Zaplanowane i niezamierzone skutki programu Leki 75+ [BADANIE]

Program Leki 75+ obniżył wydatki seniorów na leki i przyniósł im realną ulgę finansową. Jednocześnie najwięcej zyskali ci, którzy i tak byli w dobrej sytuacji. Co więcej, program wywołał niezamierzone skutki, które mogą w dłuższej perspektywie zaszkodzić zdrowiu seniorów.

• Program Leki 75+ obniżył prywatne wydatki seniorów na leki o około 23% oraz istotnie zmniejszył ryzyko ponoszenia katastrofie wysokich wydatków na środki farmakologiczne.
• Korzyści skoncentrowały się głównie wśród zamożniejszej połowy gospodarstw domowych oraz mieszkańców miast.
• Ograniczenie kosztów leczenia osłabiło bodźce do dbałości o zdrowie, co przełożyło się na wzrost wydatków na dobra o negatywnym wpływie na zdrowie (niezdrowa żywność, papierosy, alkohol).

Program Leki 75+ jest z nami dekadę

W 2016 roku, w celu poprawy dostępu osób starszych do leczenia farmakologicznego, w Polsce wprowadzono program Leki 75+. W jego ramach ustanowiono szeroki wykaz produktów leczniczych objętych pełną refundacją ze środków publicznych, przysługującą osobom, które ukończyły 75. rok życia. W kolejnych latach lista ta była systematycznie rozszerzana, obejmując coraz większą liczbę preparatów powszechnie stosowanych przez seniorów. 

Zobacz także: Edukacja a zdrowie. Skąd brał się prozdrowotny efekt szkół komunistycznych? [BADANIE]

74 kontra 75 lat. Jak wyliczyć efekty programu?

Mimo że program funkcjonuje już niemal dekadę, jego skutki są nieznane. Zaradzić temu problemowi postanowili badacze Gosia Majewska oraz Krzysztof Zaremba w swoim artykule naukowym „Finansowe i behawioralne skutki bezpłatnych leków na receptę. Dowody z nieciągłości polityki publicznej w Polsce”. W celu oszacowania efektów reformy wykorzystali dane z badania budżetów gospodarstw domowych oraz wyraźną nieciągłość w kryterium wieku uprawniającym do udziału w programie. 

Osoba mająca 75 lat nie różni się istotnie od osoby mającej 74 lata pod względem stanu zdrowia czy poziomu wydatków na ochronę zdrowia. Jednakże mimo tego, że członkowie obu grup są praktycznie tacy sami, dostęp do bezpłatnych leków, przysługującym wyłącznie tej pierwszej grupie. Taka konstrukcja instytucjonalna umożliwia identyfikację efektu reformy poprzez analizę zmian w badanych zmiennych po obu stronach progu wieku, przed i po jej wprowadzeniu.

Zobacz także: Katastrofa ochrony zdrowia w Polsce. Wydajemy za mało i nieefektywnie

Program Leki 75+ odciążył budżety seniorów

Zgodnie z ustaleniami ekonomistów program Leki 75+ istotnie ograniczył wydatki na farmakoterapię ponoszone przez osoby starsze w Polsce. Średnie miesięczne wydatki z własnej kieszeni na leki na receptę spadły o około 8 dolarów, co przy poziomie bazowym wynoszącym 35 dolarów oznacza redukcję o 23%. Program przyczynił się również do zmniejszenia udziału wydatków na leki w budżecie gospodarstw domowych o 2 pkt proc. Efekty były szczególnie wyraźne wśród osób, dla których koszty farmakoterapii stanowiły istotne obciążenie finansowe. Wprowadzenie programu ograniczyło prawdopodobieństwo, że gospodarstwo domowe przeznacza na leki ponad 10% dochodu rozporządzalnego, o 62%, tj. z 16 do 6,2 pkt proc. 

Skorzystali bogaci z miast

Czy zatem program Leki 75+ można uznać za udaną interwencję publiczną? Wyniki analiz ekonomicznych niestety nie pozwalają na wyciągnięcie tak jednoznacznego wniosku. Po pierwsze, uzyskane rezultaty wskazują, że efekty programu koncentrują się wśród osób mających relatywnie lepszy dostęp do świadczeń zdrowotnych. Na zamieszczonym poniżej wykresie przedstawiono wielkość oraz istotność statystyczną efektu w zależności od tego, czy gospodarstwo domowe ma dochód powyżej mediany, tj. wyższy niż biedniejsza połowa gospodarstw domowych. Z estymacji wynika, że tylko w przypadku zamożniejszej połowy gospodarstw domowych stwierdzono różniący się od zera w statystycznie istotny sposób efekt. Analogicznie, istotny statystycznie wpływ programu odnotowano jedynie wśród gospodarstw domowych żyjących w miastach. W praktyce oznacza to, że polityka potencjalnie mogła nie pomóc tym, którzy ją najbardziej potrzebowali. 

Zobacz także: Urynkowienie pogotowia ratunkowego w Szwecji doprowadziło do 420 dodatkowych zgonów rocznie! [BADANIE]

Pokusa nadużycia, bezpłatne leki i niezdrowe produkty

Jednakże istnieje znacznie poważniejszy problem związany z pokusą nadużycia. Termin ten oznacza sytuację, w której podmiot chroniony przed ryzykiem, wskutek uzyskanej ochrony, zmienia swoje zachowanie na mniej odpowiedzialne. Klasycznym przykładem jest osoba posiadająca pełne ubezpieczenie samochodu, która może prowadzić mniej ostrożnie, ponieważ w razie szkody koszt naprawy nie obciąży bezpośrednio jej budżetu. Innym często przywoływanym przykładem jest globalny kryzys finansowy z 2008 roku. Świadomość, że w sytuacji zagrożenia upadłością państwo udzieli wsparcia instytucjom finansowym, sprzyjała podejmowaniu przez nie nadmiernego ryzyka inwestycyjnego, gdyż potencjalne straty mogły zostać przeniesione na sektor publiczny.

Według ustaleń ekonomistów program Leki 75+ przyczynił się również do wystąpienia efektu pokusy nadużycia. Ograniczenie prywatnych kosztów leczenia sprawiło, że część konsekwencji finansowych związanych z prowadzeniem ryzykownego, niezdrowego trybu życia została przeniesiona z jednostek na państwo. W rezultacie zaobserwowano osłabienie bodźców do dbałości o zdrowie. Empiryczne szacunki wskazują, że wśród osób objętych programem średnie miesięczne wydatki na dobra o potencjalnie negatywnym wpływie na zdrowie, takie jak niezdrowa żywność, alkohol czy papierosy, wzrosły o około 7,5 dolara.

Zobacz także: Zakaz palenia papierosów w pojazdach? Kontrowersyjny pomysł resortu zdrowia

Ocena programu Leki 75+ jest trudnym zadaniem

Program Leki 75+ niewątpliwie przyniósł wymierne korzyści finansowe części seniorów oraz przyczynił się do ograniczenia nadmiernych obciążeń związanych z farmakoterapią. Jednocześnie analiza jego efektów wskazuje, że korzyści te koncentrowały się przede wszystkim wśród osób znajdujących się w relatywnie korzystnej sytuacji społeczno-ekonomicznej. Brakuje przekonujących dowodów na to, że osoby uboższe oraz mieszkańcy mniejszych miejscowości jakkolwiek skorzystali z dostępu do bezpłatnych leków. Co istotniejsze, w dłuższej perspektywie program może wygenerować poważne negatywne konsekwencje dla jego beneficjentów. Ze względu na osłabienie motywacji do dbałości o zdrowie, to w efekcie część beneficjentów mogła w przyszłości mierzyć się z poważniejszymi problemami zdrowotnymi, mimo krótkookresowych korzyści finansowych.